Sel Riski Artıyor: İklim Değişikliğine Nasıl Uyum Sağlayabiliriz?

İklim değişikliği, yeryüzündeki hava ve su döngülerini altüst ediyor. Daha sıcak hava, daha fazla nem tutuyor ve bu da aşırı yağışları artırıyor. Sertleşen, su geçirmez hale gelen toprak ise bu suyu ememiyor. Sonuç: taşan nehirler, çöküntü alanlarında biriken sular ve ani su baskınları.

• 2024 yılında 19 milyondan fazla insan sel nedeniyle evini terk etti.

• Her 1°C sıcaklık artışı, havanın %7 daha fazla nem taşımasına neden oluyor.

• Seller doğrudan ölümlerden çok, dolaylı etkileriyle (hastalıklar, kıtlık, göç) daha ölümcül olabiliyor.

Türkiye’de Sel Riski Hangi Bölgelerde Yüksek?

Türkiye’de özellikle Karadeniz, Marmara ve Akdeniz kıyıları; ayrıca büyükşehirlerdeki plansız yapılaşmış vadiler yüksek risk altında. Son yıllarda:

• Batı Karadeniz (Bartın, Kastamonu, Sinop): 2021 ve 2022’de büyük sel felaketleri yaşandı.

• İstanbul: Kıyı bölgelerde taşkınlar artıyor; altyapı yetersizliği büyük risk oluşturuyor.

• Antalya ve Mersin: Yoğun yağış sonrası oluşan su baskınları sık görülüyor.

• Ankara ve İzmir gibi büyükşehirlerde: Asfaltlaşmış zeminler yağmur sularının toprakla buluşmasını engelliyor.

Kıyı Taşkınları ve Deniz Seviyesi Yükselişi

Kıyı bölgeleri deniz seviyesinin yükselmesiyle ek risk altına giriyor. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'ne göre, eskiden 100 yılda bir görülen yüksek gelgit olayları, 2100 yılına kadar her yıl görülecek.

Türkiye’de etkilenecek kıyı bölgeleri:

• İstanbul’un bazı sahil kesimleri

• İzmir’in kıyı ilçeleri

• Mersin, Samsun ve Trabzon’un deniz kenarları

• Doğu Karadeniz kıyıları, özellikle yağışın fazla olduğu dönemlerde

Sel Felaketlerine Karşı Hangi Önlemler Alınabilir?

1. Erken Uyarı Sistemleri

En etkili önlemlerden biri. Türkiye’de AFAD, Meteoroloji ve yerel yönetimler tarafından geliştirilen erken uyarı sistemleri sayesinde bazı can kayıpları önlenebiliyor.

2. Yeşil Altyapı ve Sünger Şehirler

Şehirlerde daha fazla yeşil alan, park, yağmur bahçesi ve geçirgen zemin kullanımı suyu toprağa emdirerek taşkını azaltır.

3. Kıyı Koruma Yapıları

Setler, dalgakıranlar ve deniz duvarları, kıyı taşkınlarının etkisini azaltabilir. Ancak bu yapılar yüksek maliyetlidir ve doğayla uyumlu tasarlanmalıdır.

4. Yapılaşmanın Düzenlenmesi

Dere yataklarına, taşkın alanlarına yapılaşmanın engellenmesi büyük önem taşıyor. Türkiye’de hâlen bazı bölgelerde kaçak yapılaşma nedeniyle selin etkisi büyüyor.

5. Yönetilen Geri Çekilme

Bilim insanları, bazı bölgelerde sürekli onarım yerine, insanların riski azaltmak adına daha güvenli alanlara taşınmasını öneriyor. Bu uygulama, ABD, Bangladeş ve Hollanda gibi ülkelerde bazı pilot alanlarda uygulanıyor.

Sel Felaketlerinin Ekonomik Etkisi

Sel yalnızca can değil, büyük miktarda mal ve altyapı kaybına da yol açıyor:

• 2023’te Slovenya’daki seller ülkenin GSYİH’sinin %16’sı kadar hasara neden oldu.

• ABD'de yılda 500 milyar dolarlık doğrudan zarar meydana geliyor.

• Türkiye’de Karadeniz ve Ege bölgesindeki sellerin faturası yılda milyarlarca lirayı bulabiliyor.

Türkiye Ne Yapmalı?

• Kentsel dönüşüm, özellikle dere yatakları çevresinde hızla tamamlanmalı.

• Afet eğitimleri yaygınlaştırılmalı.

• Kırsal altyapılar, taşkına dayanıklı hâle getirilmeli.

• Belediyelere kaynak ve yetki sağlanmalı; özellikle kıyı planlaması ve yağmur suyu yönetimi için.

Sel felaketleri artık “doğal afet” değil, insan eliyle ağırlaştırılmış krizler hâline geldi. İklim değişikliğine uyum sağlamak, sadece teknoloji değil, bilinçli politika, halkın eğitimi ve doğal alanlara saygı gerektiriyor. Türkiye de bu değişime ayak uydurmak için yeşil altyapı, erken uyarı sistemleri ve doğayla uyumlu şehir planlamasına yönelmek zorunda.