Yeraltı suları kaç yılda yenileniyor, tükenme riski var mı?

Yeraltı suları, barajlar ve göller gibi kısa sürede dolup boşalan kaynaklar değildir. Yeryüzünden sızan yağmur ve kar sularının toprağın altına ulaşmasıyla oluşur ve yenilenme süreleri yıllarla değil, çoğu zaman on yıllarla hatta yüzyıllarla ölçülür. Bu nedenle yeraltı suları, yanlış ve aşırı kullanıldığında geri dönüşü son derece zor olan stratejik su kaynaklarıdır.

Son yıllarda Türkiye’nin birçok bölgesinde yeraltı su seviyelerinin hızla düşmesi, “yeraltı suları tükeniyor mu?” sorusunu gündeme taşıdı.

Yeraltı suları nasıl yenilenir?

Yeraltı suları temel olarak üç kaynaktan beslenir:

• Yağmur sularının toprağa sızması

• Karın yavaş erimesiyle oluşan süzülme

• Akarsu ve göllerden yeraltına geçen sular

Bu süreç son derece yavaştır. Toprağın yapısı, kayaç türü ve iklim koşulları yenilenme hızını doğrudan etkiler.

Yenilenme süresi ne kadar?

Yeraltı sularının yenilenme süresi bulunduğu havzaya göre büyük farklılık gösterir:

• Sığ yeraltı suları: 5–20 yıl

• Orta derinlikteki akiferler: 20–100 yıl

• Derin yeraltı suları: 100–1.000 yıl ve üzeri

Bazı derin akiferlerde bulunan sular, günümüz iklim koşullarında yenilenmeyen, fosil su niteliği taşır. Yani çekildiğinde yerine yenisi gelmez.

Türkiye’de neden risk büyüyor?

Türkiye’de yeraltı sularının hızla azalmasının başlıca nedenleri şunlardır:

• Aşırı ve kontrolsüz kuyu açımı

• Tarımsal sulamada yeraltı suyuna bağımlılık

• Kuraklık ve yağış rejiminin bozulması

• Kar yağışlarının azalması

• İklim değişikliği nedeniyle artan buharlaşma

Özellikle İç Anadolu, Konya Havzası, Güneydoğu Anadolu ve Ege’nin bazı kesimlerinde yeraltı su seviyeleri her yıl metrelerce düşüyor.

Yeraltı suları tükenebilir mi?

Evet. Yeraltı suları yenilenme hızından daha hızlı çekildiğinde fiilen tükenebilir. Bu durum:

• Kuyuların kurumasına

• Tarımsal üretimin azalmasına

• Toprak çökmesine (obruklar)

• Tuzlanma ve kalite bozulmasına

yol açar. Bazı bölgelerde deniz suyunun yeraltı sularına karışması da önemli bir risk haline gelmiştir.

Obruklar neden artıyor?

Yeraltı sularının aşırı çekilmesi, toprağın altındaki boşlukların çökmesine neden olur. Son yıllarda Konya Havzası başta olmak üzere birçok bölgede artan obruklar, yeraltı su kaybının en somut göstergelerinden biridir.

Bu gidişat durdurulabilir mi?

Uzmanlara göre yeraltı sularının tamamen tükenmesini önlemek mümkün; ancak bunun için:

• Ruhsatsız kuyuların kapatılması

• Tarımda su tüketimi yüksek ürünlerden vazgeçilmesi

• Yağmur suyu hasadı ve yapay besleme projeleri

• Yeraltı suyu çekiminin havza bazında sınırlandırılması

gibi önlemlerin eş zamanlı uygulanması gerekiyor.

Sonuç

Yeraltı suları birkaç yılda kendini yenileyen kaynaklar değildir. Bugün aşırı çekilen su, gelecek kuşakların payından eksilmektedir. Mevcut kullanım hızları devam ederse, bazı bölgelerde yeraltı suları geri dönülmez biçimde kaybedilebilir.

Bu nedenle yeraltı suları, görünmeyen ama en kritik doğal varlıklardan biri olarak ele alınmalı ve uzun vadeli bir su güvenliği politikasıyla korunmalıdır.

Nizamettin Bilici
Doğayı Dinle Genel Yayın Yönetmeni