Türkiye, dünyanın en zengin flora ve fauna çeşitliliğine sahip ülkelerinden biri.
Ancak bu doğal zenginliği koruyacak olan Biyoçeşitlilik Yasası yıllardır gündemde olmasına rağmen hâlâ yürürlüğe girmedi.
Peki ekosistemin geleceği için kritik önemde olan bu yasal düzenleme neden gecikiyor?
Sorunun cevabı ekonomi, bürokrasi, sektör baskıları ve siyasi önceliklerin kesiştiği karmaşık bir zeminde yatıyor.

1. Ekonomik Sektörlerin Baskısı

Biyoçeşitlilik yasası çıktığında en çok etkilenecek sektörler şunlar:

• Madencilik

• Enerji projeleri

• Turizm yatırımları

• Tarım ve hayvancılık

• İnşaat ve altyapı sektörleri

Bu yasa, doğal alanları koruma altına alacağı için birçok projeye kısıtlama getirebilir.
Bu nedenle bazı sektörler yasanın çıkmasını “ekonomik risk” olarak görüp süreçte baskı unsuru oluşturuyor.

2. Korunan Alan Tanımlarının Genişlemesi Endişe Yarattı

Taslak yasada yer alan düzenlemelerden biri, korunan alan kapsamının genişletilmesiydi.
Bu durum:

• Yeni yatırımların sınırlanması

• Mevcut projelerin revizyon ihtiyacı

• Bazı bölgelerde kullanım kısıtlamaları
  gibi sonuçlar doğuracağı için tartışma yarattı.

Koruma statüsünün genişlemesi, siyasi karar alıcılar için zorlayıcı bir alan oluşturuyor.

3. Yerli Tohum, Endemik Türler ve Genetik Kaynak Tartışmaları

Biyoçeşitlilik yasasının en kritik bölümlerinden biri, genetik kaynakların korunması.
Bu konu özellikle:

• Yerli tohum

• Tıbbi aromatik bitkiler

• Endemik tür ticareti

• Biyoteknoloji şirketlerinin erişimi
  alanlarında çıkar çatışmasına yol açtı.

Genetik kaynakların telif ve kullanım haklarının kime ait olacağı netleşmediği için yasa defalarca geri çekildi.

4. Uzun Yıllardır Güncellenmeyen Mevzuatın Karmaşıklığı

Türkiye’de doğayı ilgilendiren onlarca farklı yasa bulunuyor:

• Milli Parklar Kanunu

• Orman Kanunu

• Çevre Kanunu

• Sulak Alan Yönetmeliği

• Tarım Arazileri Koruma Kanunu

• Maden Kanunu

• Kıyı Kanunu

Biyoçeşitlilik Yasası tüm bu mevzuatı etkileyen bir çatı düzenleme niteliğinde olduğu için:

• Kurumlar arası yetki çatışması

• Sorumluluk belirsizliği

• Hukuki uyum zorlukları
  yasa metninin netleşmesini zorlaştırıyor.

5. Kurumlar Arası Uyum Sorunları

Yasa için görüş bildiren kurumlar arasında farklı öncelikler bulunuyor:

• Orman Genel Müdürlüğü

• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı

• Tarım ve Orman Bakanlığı

• Belediyeler

• Enerji yatırımları için EPDK

• DSİ

• Akademik kurumlar

• Sivil toplum örgütleri

Bu çok aktörlü yapı, yasa metninin defalarca revize edilmesine yol açtı.

6. Biyoçeşitlilik Envanterinin Tamamlanamaması

Gerçek bir biyoçeşitlilik yasası çıkarmanın ilk adımı, ülkenin flora ve fauna envanterinin tam olmasıdır.
Türkiye’de hâlâ bazı bölgelerin envanteri eksik.

Bu eksiklikler:

• Türlerin korunma statüsünü belirlemeyi

• Risk haritası çıkarmayı

• Korunacak alanları netleştirmeyi
  zorlaştırdı.

Eksik envanterle kapsamlı bir yasa çıkarmak, uygulamada büyük sorunlar yaratacağı için süreç uzadı.

7. Ekosistem Hizmetleri Ekonomisinin Yasa Kapsamına Alınması Tartışma Yarattı

Ekosistem hizmetleri şunları içerir:

• Su döngüsü

• Toprak verimliliği

• Karbon tutma

• Toz ve kirlilik filtresi

• Yaban hayatı koridorları

Yasa bu hizmetlerin “ekonomik değer” olarak tanımlanmasını içeriyordu.
Bu yaklaşım bazı STK’lar tarafından "doğanın metalaştırılması" olarak eleştirildi, tartışma büyüdü, süreç uzadı.

8. Siyasi Öncelik Listesinde Geride Kalması

Biyoçeşitlilik politikası uzun vadeli fayda sağlar fakat kısa vadede siyasi getiri yaratmaz.
Bu nedenle:

• Seçim dönemlerinde gündem olmuyor

• Ekonomi ve güvenlik konuları öncelikli oluyor

• Meclis takvimine girmekte zorlanıyor

Uzun vadeli çevre yasaları çoğu zaman ertelenen dosyalar arasında.

Peki Çözüm Ne?

1. Bilimsel Envanter Çalışmalarının Tamamlanması

Her bölgenin biyoçeşitlilik haritası net olmalı.

2. Sektörler Arası Uyum Mekanizması Kurulmalı

Madencilik, tarım, enerji ve turizm sektörlerinin etkisi sınırlandırılmalı.

3. Doğal alanların mutlak koruma statüsü güçlendirilmeli

Yatırım baskısına karşı net çizgiler konulmalı.

4. Akademi ve STK katılımı artırılmalı

Yasa yalnızca bürokratik değil, bilimsel zeminde şekillenmeli.

5. Ekosistem hizmetleri ekonomi politikalarına entegre edilmeli

Doğayı korumanın ekonomik getirisi görünür hâle getirilmeli.

Biyoçeşitlilik yasasının gecikmesi teknik değil, büyük ölçüde politik, ekonomik ve kurumsal bir mesele.
Türkiye’nin zengin doğal mirası bu belirsizlik yüzünden risk altında.
Yasa hayata geçtiğinde yalnızca türleri değil, su kaynaklarını, ekosistemleri, tarımı ve insan sağlığını da koruyacak bir çatı mekanizma oluşacak.

Gerçek sorumluluk, bu yasanın bir an önce bilimsel temelde tamamlanmasında yatıyor.

Sık Sorulan Sorular

Yasa neden bu kadar uzun sürdü?
Sektörel baskılar, kurumlar arası uyumsuzluk ve mevzuat karmaşıklığı nedeniyle.

Biyoçeşitlilik envanteri tamamlandı mı?
Hayır, bazı bölgelerde veri eksikleri devam ediyor.

Yasanın çıkmaması ekosistemi nasıl etkiliyor?
Korunan alan statüleri zayıf kalıyor ve habitat kaybı artıyor.

Bu yasa hangi sektörleri en çok etkiler?
Madencilik, enerji, turizm, tarım ve büyük ölçekli inşaat projeleri.

Çözüm için ilk adım nedir?
Bilimsel envanterin tamamlanması ve koruma statülerinin güçlendirilmesi.

Nizamettin Bilici
Doğayı Dinle Genel Yayın Yönetmeni

Bu araştırmada yapay zekâ kaynaklarından yararlanılmıştır.