COP31 Antalya Öncesi Büyük İklim Sınavı: Türkiye, Karbon Piyasası ve Küresel Finansman Krizi

Küresel iklim diplomasisi artık yalnızca çevre politikalarının konusu değil. Bugün iklim krizi; enerji güvenliğini, sanayi rekabetini, gıda arzını, şehir planlamasını, göç hareketlerini, uluslararası ticareti ve finans sistemini doğrudan etkileyen yeni bir küresel düzen meselesine dönüşmüş durumda.

Bu nedenle 2026 yılında Antalya’da düzenlenecek COP31 İklim Zirvesi, Türkiye için sıradan bir ev sahipliği organizasyonu olmayacak. Antalya, aynı anda üç büyük sınavın sahnesi olacak: Küresel sistemin iklim finansmanı sınavı, dünyanın fosil yakıtlardan çıkış konusundaki samimiyet sınavı ve Türkiye’nin düşük karbonlu ekonomiye geçiş sınavı.

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’ne göre COP31, 9-20 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya’da yapılacak. UNFCCC, COP30 başkanlığı ile gelen COP31 başkanlığının Antalya’ya giden süreçte açık, şeffaf ve kapsayıcı bir hazırlık yürüttüğünü duyurdu. Türkiye ve Avustralya’nın COP31 sürecinde yakın ortaklık içinde çalışacağı da resmi sayfada yer aldı.

İklim diplomasisi Rio’da başladı, Antalya’ya ağır bir mirasla geliyor

Bugünkü iklim rejiminin temeli 1992 Rio Dünya Zirvesi’nde imzaya açılan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ile atıldı. Bu sözleşmenin temel amacı, insan faaliyetleri sonucu atmosfere salınan sera gazlarının iklim sistemi üzerinde tehlikeli etki oluşturmayacak bir düzeyde dengelenmesiydi.

Bu çerçevenin en üst karar organı olan COP zirveleri, yıllar içinde yalnızca teknik çevre toplantıları olmaktan çıktı. Bugün COP’lar; devlet başkanlarının, enerji şirketlerinin, kalkınma bankalarının, sivil toplumun, yerel yönetimlerin, yerli halkların, gençlik hareketlerinin ve küresel finans çevrelerinin aynı anda pozisyon aldığı çok katmanlı jeopolitik platformlara dönüştü.

Rio’dan sonra ilk büyük bağlayıcı adım 1997 Kyoto Protokolü oldu. Kyoto, gelişmiş ülkelere emisyon azaltım yükümlülüğü getirdi. Ancak ABD’nin protokolü onaylamaması, Kanada’nın süreçten çekilmesi ve gelişmekte olan büyük emisyon kaynaklarının sistemin dışında kalması, Kyoto’nun etkisini sınırladı.

Asıl paradigma değişimi ise 2015 Paris Anlaşması ile geldi. Paris modeli, tüm ülkelerin kendi ulusal koşullarına göre Ulusal Katkı Beyanı sunmasını ve bu hedeflerin düzenli aralıklarla güncellenmesini öngördü. Böylece iklim rejimi, yalnızca gelişmiş ülkelerin yükümlülük üstlendiği yapıdan çıkarak tüm ülkeleri kapsayan daha esnek ama daha karmaşık bir sisteme dönüştü.

Ancak bu modelin temel sorunu hâlâ çözülmüş değil: Dünya, iklim krizinin bedelini kimin ödeyeceği konusunda ortak bir adil sistem kuramadı.

COP29’un mirası: 300 milyar dolar yeterli mi?

Azerbaycan’ın Bakü kentinde düzenlenen COP29’un en kritik başlığı iklim finansmanıydı. Zirvede, önceki yıllık 100 milyar dolarlık hedefin yerine geçecek Yeni Kolektif Niceliksel Hedef belirlendi. UNFCCC’ye göre gelişmekte olan ülkelere yönelik iklim finansmanının 2035’e kadar yıllık 300 milyar dolara çıkarılması ve kamu-özel tüm kaynaklardan yıllık 1,3 trilyon dolara ulaşılması hedeflendi.

Bu karar ilk bakışta büyük bir artış gibi görünüyor. Çünkü önceki hedef yılda 100 milyar dolardı. Fakat gelişmekte olan ülkelerin ihtiyacı çok daha yüksek. “Bakü’den Belém’e 1.3T Yol Haritası” raporu, gelişmekte olan ülkeler için düşük emisyonlu ve iklime dayanıklı kalkınma yollarını desteklemek amacıyla finansmanın 2035’e kadar yıllık en az 1,3 trilyon dolara ölçeklenmesini hedefliyor. Raporda hibe, imtiyazlı finansman, borç yaratmayan araçlar ve mali alanı genişletecek önlemler özellikle vurgulanıyor.

Buradaki kritik çelişki şu: 300 milyar dolarlık kamu finansmanı hedefi, ihtiyaç duyulan 1,3 trilyon dolarlık toplam finansmanın yalnızca bir bölümünü oluşturuyor. Aradaki büyük boşluğun özel sektör, kalkınma bankaları, karma finansman modelleri, yeşil tahviller ve yeni piyasa araçlarıyla kapatılması bekleniyor.

Ancak gelişmekte olan ülkeler açısından bu tablo güven verici değil. Çünkü iklim finansmanının önemli bir kısmı hibe değil, kredi olarak geliyor. Krediyle gelen iklim finansmanı ise sel, kuraklık, kasırga, deniz seviyesi yükselmesi ve gıda krizi yaşayan kırılgan ülkeleri yeni bir borç sarmalına sokabiliyor.

Finansman arttı ama adalet tartışması bitmedi

OECD’nin 2026’da yayımladığı güncel verilere göre gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkelere 2023’te 132,8 milyar dolar, 2024’te ise 136,7 milyar dolar iklim finansmanı sağladı ve böylece 100 milyar dolarlık eski hedef üst üste üçüncü kez aşılmış oldu.

Bu veri, gelişmiş ülkelerin “hedefi yakaladık” argümanını güçlendiriyor. Fakat meselenin diğer tarafında üç büyük soru duruyor.

Birincisi, bu finansmanın ne kadarı hibe, ne kadarı kredi? İkincisi, para en kırılgan ülkelere mi gidiyor, yoksa daha güvenli yatırım ortamı sunan orta gelirli ülkelere mi yöneliyor? Üçüncüsü, uyum finansmanı yani ülkeleri iklim etkilerine hazırlayacak kaynaklar yeterince artıyor mu?

OECD verileri, finansmanın hâlâ büyük ölçüde azaltım yatırımlarına odaklandığını, uyum finansmanının toplam içinde daha sınırlı kaldığını gösteriyor. Bu durum iklim adaleti tartışmasını büyütüyor. Çünkü düşük gelirli ve kırılgan ülkeler için mesele çoğu zaman yeni güneş santrali kurmaktan önce, selden yıkılan köprüleri yapmak, kuraklık nedeniyle çöken tarımı ayakta tutmak ve içme suyu sistemlerini korumak.

Uyum finansmanı açığı büyüyor

UNEP’in 2025 Adaptation Gap Report verileri, iklim uyumu konusundaki açığı çok net ortaya koyuyor. Rapora göre gelişmekte olan ülkelerin uyum finansmanı ihtiyacı, 2035 yılı için modellemeye göre yılda 310 milyar dolar; ulusal beyan ve planlardan türetilen ihtiyaçlara göre ise yılda 365 milyar dolar seviyesine çıkıyor. Buna karşılık gelişmekte olan ülkelere giden uluslararası kamu uyum finansmanı 2023’te 26 milyar dolar seviyesinde kaldı.

Bu tablo, iklim müzakerelerindeki güven krizinin ana nedenlerinden biri. Çünkü gelişmekte olan ülkeler şunu söylüyor: “Bize emisyon azaltın deniyor, fakat sellerle, kuraklıkla, gıda kriziyle, sağlık riskleriyle ve altyapı kayıplarıyla mücadele etmek için gereken kaynak sağlanmıyor.”

COP31 Antalya’ya giderken bu nedenle uyum finansmanı en sıcak başlıklardan biri olacak. Çünkü iklim krizinin etkileri artık geleceğin değil, bugünün sorunu. Akdeniz havzasındaki aşırı sıcaklar, Türkiye’deki orman yangınları, Karadeniz’deki taşkınlar, İç Anadolu’daki kuraklık ve şehirlerde artan sıcak hava dalgaları bu başlığın Türkiye açısından da doğrudan hayati olduğunu gösteriyor.

Kayıp ve Zarar Fonu: Tarihi adım ama yetersiz kaynak

İklim diplomasisinde son yılların en önemli kazanımlarından biri Kayıp ve Zarar Fonu oldu. Bu fon, iklim değişikliğinin artık önlenemeyen etkileri nedeniyle zarar gören gelişmekte olan ülkelere destek sağlamak için oluşturuldu.

UNFCCC’ye göre fon, özellikle iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine karşı savunmasız gelişmekte olan ülkelerin ekonomik ve ekonomik olmayan kayıplarına yanıt vermeyi amaçlıyor. Fonun COP27’de kurulan düzenlemeler üzerine inşa edildiği, COP28’de operasyonel hale getirildiği, Dünya Bankası ile ilgili anlaşmaların yapıldığı ve Filipinler’in ev sahibi ülke anlaşmasını imzaladığı resmi belgelerde yer alıyor. İlk icra direktörü olarak Ibrahima Cheikh Diong’un 1 Kasım 2024’te göreve başladığı da UNFCCC tarafından duyuruldu.

Ancak fonun varlığı, sorunun çözüldüğü anlamına gelmiyor. Kayıp ve zarar ihtiyacı ile fona taahhüt edilen kaynaklar arasında çok büyük bir fark var. Küresel Güney ülkeleri için kritik mesele, bu fonun sembolik bir jest mi kalacağı, yoksa gerçek felaket maliyetlerini karşılayabilecek kurumsal bir yapıya mı dönüşeceği.

Bu nedenle COP31 Antalya’da yalnızca “fon var” demek yeterli olmayacak. Fonun ne kadar kaynak toplayacağı, bu kaynağın kimlere, hangi hızla, hangi bürokratik süreçlerle ve hangi koşullarla aktarılacağı çok daha belirleyici olacak.

COP30 Belém: Uygulama mesajı güçlü, fosil yakıt kararı zayıf

Brezilya’nın Belém kentinde düzenlenen COP30, Paris Anlaşması sonrası dönemde “uygulama” vurgusunun öne çıktığı bir zirve oldu. COP30 resmi açıklamasına göre 195 taraf, Belém Paketi’ni kabul etti. Paket; adil geçiş, uyum finansmanı, ticaret, toplumsal cinsiyet ve teknoloji gibi alanlarda 29 kararı içerdi. Ayrıca gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelere yönelik uyum finansmanını 2035’e kadar üç katına çıkarma taahhüdü de bu pakette yer aldı.

Bu, önemli bir ilerleme olarak görülebilir. Çünkü iklim diplomasisi uzun süredir vaatlerin sahada uygulamaya dönüşememesi nedeniyle eleştiriliyordu. Belém, bu açıdan “artık hedef değil, uygulama konuşulmalı” mesajını güçlendirdi.

Ancak COP30’un en zayıf noktası fosil yakıtlar oldu. Carbon Brief’in değerlendirmesine göre COP30’da “global mutirão” kararı kabul edildi; uyum finansmanının 2035’e kadar üç katına çıkarılması çağrısı yapıldı; “Belém Mission” gibi girişimler öne çıktı. Fakat fosil yakıtlardan uzaklaşma ve ormansızlaşmayı tersine çevirme konusunda yeni ve net yol haritaları kabul edilmedi.

Bu eksiklik çok kritik. Çünkü iklim krizinin temel nedeni fosil yakıtların yanması. Eğer dünya kömür, petrol ve doğal gazdan çıkış için net, ölçülebilir ve takvime bağlanmış bir plan ortaya koyamazsa finansman hedefleri de, uyum planları da eksik kalır.

Fosil yakıt gerilimi COP31’e taşınacak

COP28’de “fosil yakıtlardan uzaklaşma” ifadesi sonuç metnine girmişti. Bu ifade tarihsel olarak önemliydi; çünkü COP metinlerinde ilk kez fosil yakıtlardan açık biçimde söz edilmişti. Ancak “uzaklaşma” ifadesi, “aşamalı çıkış” kadar güçlü ve bağlayıcı görülmedi.

COP30’da ise daha güçlü bir fosil yakıt yol haritası beklentisi karşılanmadı. Bu nedenle COP31 Antalya’nın ana tartışmalarından biri, enerji dönüşümünün ne kadar açık konuşulacağı olacak.

Bu başlık Türkiye için de hassas. Çünkü Türkiye, bir yandan yenilenebilir enerji kapasitesini artıran, güneş ve rüzgâr yatırımlarında potansiyeli yüksek bir ülke. Diğer yandan elektrik üretiminde fosil yakıtların payı hâlâ yüksek ve kömürden çıkış konusunda net bir takvim bulunmuyor.

Antalya’da dünya Türkiye’den yalnızca iyi bir organizasyon değil, aynı zamanda inandırıcı bir iklim mesajı bekleyecek. Bu mesajın merkezinde enerji dönüşümü olacak.

COP31’de sıra dışı model: Türkiye ev sahibi, Avustralya müzakere başkanı

COP31’in en dikkat çekici yönlerinden biri, Türkiye ile Avustralya arasında kurulan özel model. UNFCCC’nin 2026 ilk çeyrek güncellemesinde, sekretaryanın Türkiye COP31 Başkanlığı ve Avustralya’nın “President of Negotiations” rolüyle yakın çalıştığı açıkça belirtiliyor.

Bu yapı, klasik COP ev sahipliği modelinden farklı. Türkiye fiziksel ev sahipliği, görünürlük, diplomatik ev sahipliği ve zirve organizasyonu açısından öne çıkarken; Avustralya müzakere başkanlığı rolüyle karar metinleri, taraflar arası uzlaşı ve diplomatik dengeleme süreçlerinde özel bir konuma sahip olacak.

Bu modelin iki yönü var.

Birincisi, Türkiye için büyük bir fırsat. Antalya, Türkiye’nin iklim diplomasisinde bugüne kadar ulaştığı en görünür platformlardan biri olacak. Türkiye; Akdeniz, Avrupa, Orta Doğu, Kafkasya ve Orta Asya hattında iklim diplomasisi köprüsü kurabilir.

İkincisi, bu model ciddi bir sorumluluk da getiriyor. Çünkü bölünmüş liderlik modeli iyi yönetilmezse, müzakere süreçlerinde yetki karmaşası veya beklenti çatışması doğabilir. COP31’in başarısı, Türkiye ve Avustralya’nın bu sıra dışı ortaklığı ne kadar şeffaf ve kapsayıcı yöneteceğine bağlı olacak.

Pasifik boyutu: İklim adaleti Antalya’ya gelecek

Avustralya’nın COP31 sürecindeki rolü, Pasifik ada devletleri açısından özel önem taşıyor. Çünkü Pasifik ülkeleri, iklim krizinin varoluşsal tehdidini en ağır yaşayan ülkeler arasında. Deniz seviyesinin yükselmesi, kıyı erozyonu, tuzlanma, su güvenliği ve aşırı hava olayları, bu ülkeler için yalnızca çevre sorunu değil, toprak ve egemenlik meselesi.

Bu nedenle COP31 Antalya’da Pasifik ülkelerinin talepleri güçlü biçimde gündeme gelecek. Kayıp ve zarar fonu, uyum finansmanı, iklim göçü, deniz seviyesi yükselmesi ve küçük ada devletlerinin borç yükü, Antalya’daki müzakerelerin insani ve ahlaki boyutunu oluşturacak.

Türkiye açısından bu başlık önemli. Çünkü ev sahibi ülke olmak, yalnızca lojistik başarı göstermek değildir. Ev sahibi ülke, aynı zamanda farklı tarafların sesini duyurabildiği adil bir müzakere zemini kurmakla da ölçülür.

Türkiye’nin 2035 hedefi: 643 milyon ton ne anlama geliyor?

Türkiye, 2025 yılında İkinci Ulusal Katkı Beyanı’nı Birleşmiş Milletler’e sundu. İklim Değişikliği Başkanlığı’nın açıklamasına göre Türkiye, 2035 yılı itibarıyla referans senaryoya kıyasla 466 milyon ton CO2 eşdeğeri azaltım yapmayı ve emisyonları 643 milyon ton CO2 eşdeğeri seviyesinde sınırlandırmayı taahhüt etti.

Bu hedef, Türkiye’nin 2053 net sıfır vizyonu açısından ara basamak olarak sunuluyor. Ancak iklim politikası açısından asıl soru şu: Bu hedef mutlak emisyon azaltımı mı sağlıyor, yoksa emisyonların bir süre daha artmasına izin veren bir sınırlandırma mı?

Bu ayrım kritik. Çünkü Türkiye’nin net sıfır hedefi 2053. Eğer emisyonlar 2030’ların sonuna kadar artmaya devam eder ve ancak daha sonra düşüşe geçerse, 2053’e kadar çok kısa sürede çok sert bir azaltım yapılması gerekir. Bu da enerji, sanayi, ulaşım, tarım ve binalar sektörlerinde büyük maliyetler doğurabilir.

Climate Action Tracker, Türkiye’nin 2053 net sıfır hedefiyle 2038’e kadar emisyon tepe noktası yaklaşımı arasında ciddi bir gerilim olduğuna dikkat çekiyor. Değerlendirmede, net sıfır yolunun emisyonların mümkün olan en kısa sürede düşmesini gerektirdiği, geç tepe noktasının ise hedefe ulaşmayı zorlaştırdığı vurgulanıyor.

Bu nedenle COP31 öncesinde Türkiye’nin en fazla tartışılacak başlıklarından biri, 2035 hedefinin 2053 net sıfır patikasıyla ne kadar uyumlu olduğu olacak.

İklim Kanunu Türkiye için yeni bir dönemi başlattı

Türkiye’nin iklim politikasındaki en somut dönemeçlerden biri 7552 sayılı İklim Kanunu oldu. Kanun, 2 Temmuz 2025’te kabul edildi ve 9 Temmuz 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı. Kanunun amacı, yeşil büyüme vizyonu ve net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda iklim değişikliğiyle mücadele etmek olarak tanımlandı.

Kanun, Türkiye’de iklim politikasını gönüllü beyanlar ve strateji belgeleri düzeyinden çıkararak daha bağlayıcı bir yasal zemine taşıyor. Sera gazı emisyonlarının azaltımı, iklim değişikliğine uyum, planlama araçları, gelirler, izin ve denetim süreçleri yasal çerçeveye bağlanıyor.

En önemli başlıklardan biri de Emisyon Ticaret Sistemi. Kanunda ETS, sera gazı emisyonlarına net sıfır hedefiyle uyumlu bir üst sınır belirlenmesi ve tahsisatların alınıp satılması yoluyla emisyon azaltımını teşvik eden piyasa temelli mekanizma olarak tanımlanıyor.

Bu, Türkiye ekonomisi için çok önemli bir değişim. Çünkü karbon artık yalnızca çevre raporlarında geçen bir kavram olmaktan çıkıp şirket bilançolarını, ihracat maliyetlerini ve yatırım kararlarını etkileyen gerçek bir ekonomik değişkene dönüşecek.

TR-ETS: Türkiye’nin karbon piyasası nasıl işleyecek?

Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi, Türkiye’nin düşük karbonlu ekonomiye geçişindeki en kritik araçlardan biri olacak. İklim Değişikliği Başkanlığı’nın yayımladığı yönetmelik taslağına göre sistemde emisyon yoğunluğu temelli üst sınır uygulaması, kıyas yöntemine göre ücretsiz tahsisat dağıtımı ve AB’ye uyumlu sera gazı emisyon izni süreçleri öngörülüyor.

Taslağa göre pilot dönem 2026-2027 yıllarını kapsayacak. Bu dönemde kıyas yöntemine göre yüzde 100 ücretsiz tahsisat uygulanacak. Birinci uygulama dönemi ise 2028-2035 yılları arasında olacak ve 2028-2030 ile 2031-2035 alt dönemlerinden oluşacak. Kapsama, 50 bin ton CO2 ve üzeri sera gazı emisyon kapasitesine sahip tesisler girecek. Pilot dönemde öncelik Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması kapsamındaki sektörlerde olacak.

Bu tablo, Türkiye’nin karbon piyasasını önce test edeceğini, sonra kademeli olarak genişleteceğini gösteriyor. Pilot dönemin ücretsiz tahsisatla başlaması, sanayinin ani maliyet şokuna uğramaması için tasarlanmış görünüyor.

Ancak burada kritik bir risk var. Eğer ücretsiz tahsisatlar çok uzun süre devam eder ve karbon fiyatı yeterince güçlü oluşmazsa, sistem gerçek bir dönüşüm aracı olmaktan çok, uyum sürecini erteleyen bir mekanizmaya dönüşebilir. Bu nedenle TR-ETS’in başarısı, pilot dönemden sonra karbon fiyatının nasıl oluşacağına, gelirlerin nasıl kullanılacağına ve hangi sektörlerde gerçek azaltım sağlanacağına bağlı olacak.

SKDM baskısı: Türkiye sanayisi için zaman daralıyor

TR-ETS’in yalnızca iç iklim politikasıyla açıklanması eksik olur. Bu sistemin arkasında Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması baskısı da var.

AB’ye ihracat yapan karbon yoğun sektörler için üretimin karbon içeriği artık doğrudan ticari maliyet haline geliyor. Çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen gibi sektörler bu dönüşümden ilk etkilenen alanlar arasında.

Türkiye’nin ulusal ETS kurması, karbon maliyetinin tamamen AB’ye ödenmesi yerine belirli ölçüde Türkiye içinde kalmasını sağlayabilir. Bu gelir doğru kullanılırsa sanayinin modernizasyonu, enerji verimliliği, yenilenebilir enerji yatırımları, yeşil hidrojen, atık ısı geri kazanımı ve döngüsel ekonomi projeleri için önemli bir kaynak oluşturabilir.

Fakat sistem yanlış yönetilirse, şirketler için yeni bir maliyet kalemi doğar; fakat bu maliyet gerçek dönüşüme kanalize edilemez. Bu nedenle karbon piyasası tasarımı teknik bir ayrıntı değil, Türkiye’nin sanayi politikasının merkezindeki stratejik bir tercihtir.

Sanayi için yeni gerçek: Karbon artık maliyet kalemi

Türkiye’de uzun yıllar boyunca karbon emisyonu ekonomik olarak görünmeyen bir dışsallıktı. Fabrika üretim yapıyor, enerji tüketiyor, emisyon salıyor; fakat bunun doğrudan finansal karşılığı çoğu zaman bilançoda görünmüyordu.

Yeni dönemde bu değişiyor. Karbon yoğun üretim yapan tesisler, yalnızca elektrik ve doğal gaz faturasıyla değil, karbon maliyetiyle de hesap yapmak zorunda kalacak.

Bu durum bazı sektörler için kısa vadede maliyet baskısı yaratacak. Ancak doğru kurgulanırsa Türkiye için büyük bir rekabet fırsatı da doğurabilir. Düşük karbonlu çelik, düşük karbonlu çimento, yeşil alüminyum, yenilenebilir enerjiyle çalışan üretim tesisleri ve çevresel ürün beyanları, ihracat pazarlarında avantaj sağlayabilir.

Bunun için şirketlerin yalnızca raporlama yapması yetmez. Enerji verimliliği yatırımı, yakıt dönüşümü, proses optimizasyonu, atık azaltımı, dijital izleme, yenilenebilir enerji tedariki ve tedarik zinciri karbon yönetimi artık ana gündeme girmek zorunda.

Türkiye’nin en zorlu başlığı: Kömür

COP31 Antalya öncesi Türkiye’nin en hassas başlıklarından biri kömür olacak. Türkiye bir yandan yenilenebilir enerji kapasitesini artırıyor; diğer yandan kömürlü elektrik üretimi ve yerli linyit politikaları iklim hedefleriyle gerilim yaratıyor.

Net sıfır hedefi, enerji sisteminin hızla karbonsuzlaşmasını gerektirir. Bu yalnızca yeni güneş ve rüzgâr yatırımı yapmakla sağlanamaz. Aynı zamanda kömürden çıkış takvimi, şebeke dönüşümü, enerji depolama, talep yönetimi, sanayide elektrifikasyon ve adil geçiş politikaları gerekir.

Adil geçiş burada kritik bir kavram. Kömür bölgelerinde çalışan işçilerin, yerel ekonomilerin ve belediyelerin dönüşümden zarar görmemesi için yeni istihdam alanları, eğitim programları, bölgesel kalkınma destekleri ve sosyal koruma mekanizmaları kurulmalı.

Aksi halde iklim politikası toplumda “ekonomik tehdit” olarak algılanabilir. Başarılı iklim politikası, yalnızca emisyonu azaltan değil, dönüşümün sosyal maliyetini adil yöneten politikadır.

Ormanlar: Net sıfır hedefinin sessiz omurgası

Türkiye’nin iklim hedeflerinde en az enerji kadar önemli bir diğer başlık da ormanlar ve yutak alanlar. Çünkü net sıfır, yalnızca emisyonların azaltılmasıyla değil, kalan emisyonların yutak alanlarla dengelenmesiyle mümkün olur.

Ormanlar, meralar, sulak alanlar ve sağlıklı topraklar karbon tutma kapasitesi açısından stratejik öneme sahip. Türkiye’de orman yangınları, madencilik faaliyetleri, enerji nakil hatları, yol projeleri, yapılaşma baskısı ve arazi kullanım değişiklikleri bu kapasiteyi etkileyen temel riskler arasında.

COP31 Antalya’ya giderken Türkiye’nin orman politikası da iklim politikası olarak ele alınmalı. Ormanı yalnızca ağaç varlığı olarak görmek yeterli değil. Orman; su rejimi, biyolojik çeşitlilik, karbon yutağı, kırsal geçim, afet direnci ve ekosistem sağlığı demektir.

Bu nedenle Türkiye’nin net sıfır yol haritasında yutak alanların korunması ve güçlendirilmesi ayrı bir stratejik başlık olarak görünür hale gelmeli.

Şehirler iklim krizinin ön cephesinde

İklim krizi artık yalnızca kutuplar, buzullar veya uzak ada ülkeleri üzerinden anlatılabilecek bir kriz değil. Türkiye’de şehirler de bu krizin ön cephesinde.

Aşırı sıcaklar, ani sağanaklar, kentsel seller, kuraklık, hava kirliliği, su stresi ve yangın riski şehir yaşamını doğrudan etkiliyor. İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya, Bursa, Adana, Konya, Diyarbakır ve Trabzon gibi farklı iklim karakterine sahip şehirler, farklı risklerle karşı karşıya.

Bu nedenle COP31 Antalya’nın Türkiye açısından en önemli fırsatlarından biri, yerel iklim eylemini güçlendirmek olabilir. Belediyelerin iklim uyum planları, yeşil altyapı yatırımları, yağmur suyu yönetimi, serin koridorlar, gölgelendirme, geçirgen zemin, erken uyarı sistemleri ve afet dirençli imar politikaları artık lüks değil zorunluluk.

İklim finansmanı sadece merkezi hükümetler için değil, yerel yönetimler için de erişilebilir hale gelmedikçe şehirlerin iklim krizine hazırlanması zorlaşır.

Tarım ve gıda güvenliği: İklim analizinin eksik halkası

Küresel iklim müzakerelerinde finansman ve enerji başlıkları öne çıksa da Türkiye açısından tarım ve gıda güvenliği en kritik alanlardan biri. Kuraklık, sıcak hava dalgaları, düzensiz yağış, dolu, sel, zararlı organizmalar ve su stresi tarımsal üretimi doğrudan etkiliyor.

İklim değişikliği, yalnızca verim kaybı yaratmaz. Aynı zamanda ürün desenini, sulama ihtiyacını, gıda fiyatlarını, kırsal gelirleri ve göç hareketlerini de etkiler.

Türkiye’nin COP31’e giderken tarımda iklim uyumu için daha görünür bir paket hazırlaması önemli olabilir. Kuraklığa dayanıklı çeşitler, modern sulama, havza bazlı üretim planlaması, toprak organik maddesinin artırılması, erken uyarı sistemleri ve çiftçi desteklerinin iklim risklerine göre yeniden tasarlanması bu paketin ana unsurları olabilir.

İklim finansmanı Türkiye için neden stratejik?

Türkiye, tarihsel emisyon sorumluluğunun sınırlı olduğunu ve gelişmekte olan ekonomi koşulları nedeniyle iklim finansmanına erişimde daha adil bir pozisyon talep ettiğini uzun süredir dile getiriyor.

Bu tartışmanın merkezinde Türkiye’nin UNFCCC kapsamındaki tarihsel statüsü bulunuyor. Türkiye, OECD kurucu üyeliği nedeniyle uzun süre gelişmiş ülkeler kategorisiyle ilişkilendirildi; 2001’de Ek-II listesinden çıkarılarak finansman sağlama yükümlülüğü kaldırıldı. Ancak Ek-I statüsü nedeniyle iklim finansmanına erişim tartışması Türkiye açısından hâlâ önemli bir diplomatik başlık.

COP31 Antalya, Türkiye’nin bu pozisyonunu anlatması için güçlü bir platform olabilir. Fakat bu platform yalnızca “daha fazla finansmana erişim” talebiyle sınırlı kalırsa etkisi sınırlı olur. Türkiye’nin aynı zamanda finansmanı nasıl kullanacağını, hangi sektörlerde dönüşüm sağlayacağını, hangi şehirleri ve kırılgan grupları nasıl destekleyeceğini net biçimde ortaya koyması gerekir.

COP31 Antalya’da Türkiye ne söylemeli?

Türkiye’nin COP31’de güçlü bir pozisyon oluşturması için beş temel mesaj öne çıkabilir.

Birincisi, Türkiye 2053 net sıfır hedefini daha somut ara hedeflerle desteklemeli. 2035 hedefi açıklanmış olsa da sektör bazlı yol haritaları daha görünür hale gelmeli.

İkincisi, TR-ETS’in yalnızca bir piyasa mekanizması değil, sanayi dönüşüm fonu gibi çalışacağı anlatılmalı. Karbon gelirlerinin enerji verimliliği, yenilenebilir enerji, yeşil üretim ve adil geçiş yatırımlarına yönlendirileceği netleşmeli.

Üçüncüsü, kömürden adil geçiş başlığı ertelenmemeli. Türkiye, enerji güvenliğini korurken kömür bölgelerinde sosyal adaleti gözeten gerçekçi bir dönüşüm planı ortaya koymalı.

Dördüncüsü, şehirler ve tarım iklim uyumunun merkezine alınmalı. Çünkü Türkiye’de iklim krizinin günlük hayattaki etkileri en çok su, gıda, sıcaklık, afet ve kent altyapısı üzerinden hissediliyor.

Beşincisi, Türkiye iklim diplomasisinde arabulucu ülke rolü üstlenebilir. Gelişmiş ülkeler ile Küresel Güney arasında finansman, teknoloji transferi ve kapasite geliştirme konularında köprü rolü, Türkiye’nin diplomatik gücünü artırabilir.

Küresel sistemin çelişkisi: Herkes dönüşüm istiyor ama kimse bedeli üstlenmek istemiyor

Küresel iklim rejiminin en büyük açmazı burada yatıyor. Hemen herkes iklim krizinin ciddiyetini kabul ediyor. Hemen herkes enerji dönüşümünün kaçınılmaz olduğunu söylüyor. Ancak bedelin paylaşılması noktasında büyük bir küresel anlaşmazlık var.

Gelişmiş ülkeler, özel sektör ve piyasa mekanizmalarının daha fazla rol almasını istiyor. Gelişmekte olan ülkeler ise tarihsel sorumluluk, hibe finansmanı, teknoloji transferi ve borç yükünün azaltılması talebinde bulunuyor. Fosil yakıt üreticisi ülkeler, geçişin çok hızlı olmasının enerji güvenliğini tehdit edeceğini savunuyor. Küçük ada devletleri ise geç kalınan her yılın kendi varlıklarını riske attığını söylüyor.

COP31 Antalya, tam da bu gerilimin ortasında yapılacak. Bu nedenle Antalya yalnızca yeni bir zirve değil, küresel iklim rejiminin güven tazeleme sınavı olacak.

Türkiye için fırsat büyük, risk de büyük

COP31, Türkiye’ye büyük görünürlük sağlayacak. Antalya, dünya liderlerini, bakanları, müzakerecileri, şirketleri, sivil toplumu ve medya kuruluşlarını ağırlayacak. Bu, Türkiye’nin turizm, diplomasi, yeşil ekonomi ve bölgesel liderlik açısından önemli bir fırsatı.

Ancak risk de aynı ölçüde büyük. Çünkü ev sahibi ülke olmak, iklim politikalarının daha fazla incelenmesi anlamına gelir. Türkiye’nin kömür politikası, 2035 hedefi, sanayi emisyonları, orman yutakları, şehirlerin iklim uyumu ve TR-ETS tasarımı uluslararası kamuoyunun daha fazla dikkatini çekecek.

Eğer Türkiye COP31’e güçlü, somut ve uygulanabilir bir yeşil dönüşüm paketiyle giderse, zirve ülkenin iklim diplomasisinde dönüm noktası olabilir. Ancak zirve yalnızca organizasyon başarısı olarak kalırsa, Türkiye büyük fırsatı sınırlı diplomatik görünürlükle geçirmiş olur.

Sonuç: Antalya’da yalnızca iklim değil, yeni ekonomi tartışılacak

COP31 Antalya, iklim diplomasisinin teknik bir toplantısı olmayacak. Antalya’da yeni ekonomi, yeni ticaret düzeni, karbon piyasaları, fosil yakıtlardan geçiş, iklim finansmanı, kırılgan ülkelerin adalet talebi ve Türkiye’nin yeşil dönüşüm kapasitesi aynı anda tartışılacak.

Dünya açısından temel soru şu olacak: İklim finansmanı, gerçekten ihtiyaç duyan ülkelere adil ve borç yükünü artırmadan ulaşabilecek mi?

Türkiye açısından temel soru ise daha net: Türkiye, COP31’de yalnızca ev sahibi ülke olarak mı öne çıkacak, yoksa düşük karbonlu kalkınma modelini güvenilir biçimde ortaya koyan bir ülke olarak mı sahne alacak?

Bu sorunun cevabı, yalnızca 2026’daki bir zirvenin başarısını değil, Türkiye’nin 2053’e kadar uzanacak ekonomik ve çevresel yönünü de belirleyecek.