TEHDİT EDEN SÜREÇ

Türkiye’de ilkbahar ve sonbahar aylarında sık sık görülen don olayları, özellikle meyvecilik ve sebze üretimi için büyük risk oluşturuyor. Meteorologlar, don oluşumunun tamamen atmosferik şartların etkileşimiyle meydana geldiğini ve bitkilerin hassas dönemlerinde ciddi kayıplara yol açtığını belirtiyor.

Don Olayları Nasıl Oluşur?

1. Radyasyonel Don

Türkiye’de en sık görülen don tipidir.
Aşağıdaki koşullar gerçekleştiğinde oluşur:

• Hava açık ve bulutsuzdur.

• Rüzgâr çok zayıftır.

• Yeryüzü gece boyunca hızla ısı kaybeder.

• Bu ısı kaybı bitki yüzeyinin ve toprağın eksi derecelere düşmesine yol açar.

Bitki yüzey sıcaklığı 0°C’nin altına indiğinde hücre içindeki su donar ve zarar başlar.

2. Advektif Don (Soğuk Hava Dalgası)

Soğuk hava kütlesinin bölgeye yatay hareketle gelmesi sonucu oluşur.
Bu durumda:

• Rüzgâr kuvvetlidir.

• Hava kütlesi genel olarak eksi derecelerdedir.

• Geniş alanlarda etkili olur ve önlenmesi çok daha zordur.

3. Yüksek Seviyeli Don (Zirai Don)

Yüksek nem + düşük sıcaklık birleştiğinde tarım alanlarında buz kristalleri oluşur.
Özellikle çiçeklenme döneminde kritik zararlar ortaya çıkar.

Don Tarıma Nasıl Zarar Verir?

Don olaylarında bitki dokusundaki su hızla donar ve buz kristallerine dönüşür. Bu durum dokularda fiziksel tahribata yol açar. Uzmanlara göre donun tarıma verdiği zararlar şu şekilde sınıflandırılıyor:

1. Hücre Zarının Yırtılması

Su donarken hacmi genişler.
Bu genişleme bitki hücre zarını yırtar ve bitki dokusu ölür.
En hassas dönemler:

• tomurcuklanma,

• çiçeklenme,

• küçük meyve dönemidir.

2. Çiçek ve Meyve Kaybı

Birçok meyve türünde (kayısı, şeftali, kiraz, armut, elma) çiçekler -2°C ile -4°C arasında bile zarar görebilir.
Bu zarar o yılın verimini tamamen sıfırlayabilir.

3. Sürgün ve Yaprak Yanıkları

Genç sürgünlerde dokular siyahlaşır, yapraklar kahverengi yanık görünümü alır.
Bitki gelişimi sezon boyunca zayıflar.

4. Kök Bölgesinin Soğuması

Toprak sıcaklığı 0°C’nin altına indiğinde köklerde:

• su alımının durması,

• besin taşınımının kesilmesi,

• bitkinin strese girmesi

gibi sorunlar yaşanır.

5. Ağaçlarda Gövde Çatlaması

Aşırı don olaylarında gövdede don çatlakları oluşabilir.
Bu çatlaklar yazın güneş yanığı ve mantar hastalıkları için giriş kapısı hâline gelir.

Çiftçiler Don Tehlikesine Karşı Ne Yapabilir?

Uzmanların önerdiği başlıca korunma yöntemleri:

• Havayı karıştıran rüzgâr makineleri (radyasyonel donlarda etkilidir)

• Sulama ile yüzey ısısını düzenleme (yağmurlama sulama suyun donarken ısı açığa çıkarmasını sağlar)

• Isıtma sistemleri (soba, tüpler, kontrollü dumanlama)

• Dolu ve don fileleri ile mikro iklim oluşturma

• Geceleri hava tersine dönerken uyarıları takip etme

• Soğuğa dayanıklı çeşitlerin tercih edilmesi

Don tamamen engellenemese de doğru yöntemlerle hasar büyük oranda azaltılabilir.

Sık Sorulanlar 

Don en çok hangi sıcaklıkta zarar verir?
Çiçek dönemindeki birçok meyve türü için -1°C bile kritik olabilir.

Don erken mi geç mi daha tehlikeli?
Geç don çok daha tehlikelidir çünkü bitkiler aktif gelişme dönemindedir.

Toprak nemi donu etkiler mi?
Evet. Nemli toprak daha geç soğur, bu nedenle don riski bir miktar azalır.