Venezuela’da Büyük Deprem, Abd’de Hortum, Asya’da Sel Alarmı: Dünyada Afet Bilançosu Ağırlaşıyor

Dünya genelinde son günlerde peş peşe yaşanan doğal afetler, iklim krizinin ve jeolojik risklerin aynı anda ne kadar geniş bir coğrafyada etkili olabildiğini bir kez daha ortaya koydu. Venezuela’da yıkıcı depremler sonrası arama kurtarma çalışmaları sürerken, Japonya açıklarında meydana gelen güçlü deprem tsunami endişesini yeniden gündeme taşıdı. ABD’de hortumlar ve orman yangınları, Güney Asya’da ise sel ve heyelanlar can kaybı, tahliye ve altyapı hasarıyla öne çıktı.

Afet bilançosu ülkeden ülkeye değişiyor. Bazı bölgelerde can kaybı netleşirken, bazı noktalarda kayıp sayısı ve yaralı bilgileri hâlâ güncelleniyor. Bu nedenle aşağıdaki tablo, 25 Haziran itibarıyla uluslararası ajanslar, resmi afet sistemleri ve yerel makamların açıkladığı son bilgilere göre hazırlanmıştır.

Küresel afet tablosunda öne çıkan başlıklar

Venezuela’da büyük deprem: En ağır tablo burada

Son afet dalgasının en ağır bilançosu Venezuela’dan geldi. Ülkenin kuzey kıyısı yakınlarında meydana gelen güçlü depremler, Caracas ve çevresinde büyük paniğe ve ciddi yapısal hasara yol açtı. Uluslararası haber ajanslarına göre iki güçlü sarsıntı kısa aralıklarla meydana geldi; La Guaira ve Caracas çevresinde çok sayıda bina hasar gördü veya çöktü. Can kaybı için farklı kaynaklarda 164, 188 ve 200’e yakın rakamlar verilirken, yaralı sayısının 1.500’ü aştığı bildirildi.

Depremin ardından ülkede olağanüstü hâl ilan edildi. Arama kurtarma ekiplerinin özellikle çöken binalarda enkaz altında kalanlara ulaşmaya çalıştığı, hastanelerin yoğunlukla karşı karşıya kaldığı ve bazı bölgelerde altyapı sorunları yaşandığı bildirildi. Bazı uluslararası yayınlarda kayıp sayısına ilişkin çok yüksek tahminler yer alsa da bu kalemin resmî olarak netleşmediği ve sahadaki doğrulanmış verilerin saat saat değiştiği vurgulanıyor.

Tsunami riski: Venezuela uyarısı kaldırıldı, Japonya’da alarm verilmedi

Venezuela depreminin ardından Karayipler için tsunami danışma mesajı yayımlandı. ABD Tsunami Uyarı Sistemi’nin 24 Haziran tarihli mesajında Venezuela kıyılarına yakın deprem nedeniyle tsunami danışması yer aldı; daha sonra Pasifik Tsunami Uyarı Merkezi, Venezuela depremi için “uyarı, izleme veya tehdit bulunmadığını” duyurdu.

Japonya’nın kuzeydoğusu açıklarında meydana gelen güçlü deprem ise bölgeyi yeniden tedirgin etti. Reuters’a göre deprem Iwate açıklarında, yaklaşık 50 kilometre derinlikte meydana geldi; tsunami uyarısı yapılmadı, ancak bazı bölgelerde deniz seviyesinde küçük değişimler gözlendi. İlk bilgilere göre ciddi hasar bildirilmedi; bazı ulaşım hatları güvenlik kontrolleri için geçici olarak durduruldu.

Filipinler’de haziran başında meydana gelen büyük deprem ise tsunami uyarılarının bölgesel ölçekte ne kadar hızlı devreye girebildiğini gösterdi. Mindanao açıklarındaki büyük deprem sonrası Filipinler, Endonezya, Palau ve bazı Pasifik bölgeleri için tsunami uyarıları gündeme gelmiş; daha sonra uyarılar kademeli olarak kaldırılmıştı. Depremde en az 32-35 kişinin hayatını kaybettiği bildirilmişti.

Asya’da sel ve heyelan riski büyüyor

Güney ve Güneydoğu Asya’da muson yağışlarıyla birlikte sel ve heyelan haberleri yeniden artıyor. Hindistan’ın Arunachal Pradesh eyaletinde şiddetli yağışların ardından ani sel ve heyelan meydana geldi. Yerel kaynaklara göre Keyi Panyor bölgesinde çok sayıda ev hasar gördü; ilk haberlerde 3 kayıp bildirilirken, daha sonra kayıp sayısının 5’e çıktığı aktarıldı. Assam’da da aşağı havzadaki taşkın riski nedeniyle alarm verildi.

Çin’in Chongqing bölgesinde mayıs sonunda yaşanan sellerde de ağır bilanço oluştu. Reuters’ın aktardığı bilgilere göre şiddetli yağış sonrası sel ve heyelanlarda en az 9 kişi yaşamını yitirdi, 11 kişi kayboldu ve 2 binden fazla kişi güvenli bölgelere taşındı.

Afganistan’da ise kuzey ve kuzeydoğu bölgelerinde meydana gelen seller yaklaşık 682 aileyi etkiledi. ReliefWeb’de yer alan insani durum güncellemesine göre sel felaketinde 11 kişi hayatını kaybetti, 4 kişi yaralandı.

ABD’de hortumlar can aldı

ABD’de şiddetli hava olayları da haziran ayında can kaybına yol açtı. Güney Illinois’te meydana gelen hortumda iki kişi hayatını kaybetti, en az beş kişi yaralandı. Aynı sistemin etkili olduğu dönemde Kansas’ta da bir kişinin hortum nedeniyle yaşamını yitirdiği bildirildi. Ulusal Hava Servisi’nin bölgesel değerlendirmeleri, 11 Haziran’daki hortum salgınında Illinois, Indiana, Wisconsin ve Michigan hattında çok sayıda hortumun kayda geçtiğini ortaya koydu.

Hortum riskinin özellikle ABD’nin orta ve doğu kesimlerinde kısa sürede değişebildiği, süper hücreli fırtınalarla birlikte büyük dolu, yıkıcı rüzgâr ve kısa süreli hortum olasılığının arttığı bildiriliyor. Teksas çevresinde de büyük dolu ve süper hücre riski için uyarılar yapıldı.

Utah’ta büyük yangın, Kanada’da sezon alarmı

ABD’nin Utah eyaletinde çıkan Iron Fire, kısa sürede büyüyerek Eureka çevresinde tahliye kararlarına yol açtı. ABC News’in aktardığı bilgilere göre yangın pazar sabahı itibarıyla 13.300 dönümden fazla alanı etkiledi ve o aşamada kontrol altına alınamamıştı. Yangının insan kaynaklı olduğu değerlendirilirken, çıkış nedenine ilişkin ayrıntıların soruşturulduğu belirtildi.

Kanada’da da orman yangını sezonu dikkatle izleniyor. Kanada hükümetinin haziran güncellemesine göre 10 Haziran itibarıyla yıl içinde 1.747 orman yangını kaydedildi; 95 yangın aktifti ve bunların 44’ü kontrol dışı olarak sınıflandırıldı. Yanan alanın 166.400 hektara ulaştığı, sıcaklıkların yükselmesi ve bitki örtüsünün kurumasıyla yangın aktivitesinin artabileceği bildirildi.

Avrupa’da aşırı sıcaklar afet riskini büyütüyor

Avrupa’da orman yangını riski sadece alevlerle değil, aşırı sıcak dalgalarıyla da büyüyor. Guardian’ın aktardığı bilgilere göre İngiltere ve İsviçre’de haziran sıcaklık rekorları kırıldı; Fransa, İspanya, İtalya, Almanya ve Hollanda’da sağlık uyarıları öne çıktı. İspanya’da sıcakla bağlantılı 200’den fazla ölüm bildirildi; Fransa’da çocuk ölümleri ve sağlık acillerindeki artış dikkat çekti.

Aşırı sıcaklar, enerji altyapısı, demiryolu hatları, sağlık sistemi ve orman yangınları açısından zincirleme risk oluşturuyor. Özellikle kuru bitki örtüsü, düşük nem, kuvvetli rüzgâr ve uzun süreli sıcak hava, yangınların kısa sürede büyümesine neden olabiliyor.

Afetlerde ortak tablo: Aynı anda çoklu risk dönemi

Son gelişmeler, dünyada afetlerin artık tek başına değil, çoğu zaman zincirleme riskler halinde yaşandığını gösteriyor. Deprem sonrası tsunami uyarısı, sel sonrası heyelan, sıcak hava sonrası yangın, fırtına sonrası elektrik kesintisi ve ulaşım aksaması aynı afet döngüsünün parçaları haline geliyor.

Venezuela depremi, jeolojik risklerin saniyeler içinde büyük bir insani krize dönüşebileceğini gösterirken; Utah ve Kanada yangınları, kurak ve sıcak hava koşullarının yangın sezonunu uzattığını ortaya koyuyor. Hindistan, Çin ve Afganistan’daki seller ise ani yağışların özellikle dağlık ve altyapı kırılganlığı yüksek bölgelerde can kaybı riskini artırdığını gösteriyor.

Uzmanlara göre en kritik uyarılar

Afet uzmanlarına göre deprem bölgelerinde hasarlı binalara geri dönülmemesi, artçı sarsıntı riskinin dikkate alınması ve resmî kurumların açıklamaları dışında teyitsiz bilgilere itibar edilmemesi gerekiyor. Tsunami danışması verilen kıyı bölgelerinde ise uyarı kaldırılmadan sahil şeridine dönülmemesi hayati önem taşıyor.

Sel ve heyelan bölgelerinde dere yatakları, köprü altları, bodrum katlar ve dik yamaçlar en riskli alanlar arasında yer alıyor. Orman yangınlarında ise tahliye kararlarına hızlı uyulması, dumanın yoğun olduğu alanlarda açık havada kalınmaması ve yangın hattına yakın bölgelerde araçla bekleme yapılmaması gerekiyor.

Sonuç: Afet gündemi küresel ölçekte hızlandı

25 Haziran itibarıyla dünya genelindeki afet gündeminde en kritik başlık Venezuela’daki yıkıcı deprem olarak öne çıkıyor. Bunun yanında Japonya’daki güçlü sarsıntı, Filipinler’deki tsunami uyarılı deprem, ABD’deki hortumlar, Utah ve Kanada’daki orman yangınları, Hindistan ve Çin’deki seller küresel afet haritasının farklı cephelerini oluşturuyor.

Can kaybı ve kayıp sayıları bazı bölgelerde hâlâ netleşmediği için bilançonun ilerleyen saatlerde değişmesi bekleniyor. Ancak tablo şimdiden açık: Deprem, sel, yangın, tsunami riski ve hortumlar artık dünyanın farklı bölgelerinde aynı zaman diliminde etkili olan çoklu afet gündemine dönüşmüş durumda.