Anadolu’da suyun yönetimi, yalnızca bir mühendislik meselesi değil, aynı zamanda bir hukuk ve adalet anlayışının tezahürüdür. Antik çağın devasa imparatorlukları, bu topraklarda suyu kontrol altına alabilmek için doğayla adeta bir satranç oynamışlardır.

Hitit Seferberliği ve Gölpınar Barajı

Zaman M.Ö. 13. yüzyıl... Anadolu, tarihinin en büyük kuraklık ve kıtlık sınavlarından birini vermektedir. Hitit Kralı IV. Tuthaliya, bu felakete karşı tarihin ilk organize "su seferberliğini" başlatmış ve ülke genelinde 10'dan fazla baraj inşa ettirmiştir. Çorum Alacahöyük’teki Gölpınar Barajı, bu büyük krizin ve Hitit mühendislik dehasının bir anıtıdır. Yaklaşık ile arasında su depolama kapasitesine sahip olan bu baraj, 3300 yılı aşkın süredir kurumamış ve bugün dahi işlevini korumaktadır.   

Gölpınar Barajı’nın inşa tekniği, dönemine göre devrim niteliğindedir. Barajın gövdesi ve havuz tabanı killi toprakla kaplanarak sızdırmazlık sağlanmıştır. Su içindeki tortunun çökmesini sağlayan dinlendirme havuzları ve suyun basıncını dengeleyen savak sistemleri, Hititlerin suyun sadece miktarını değil, kalitesini ve yönetilebilirliğini de önemsediklerini gösterir. Barajın batısında yer alan ve kum, kireç, andezit gibi farklı malzemelerden inşa edilen üç kademeli duvar yapısı, suyun fiziksel basıncını kademeli olarak göğüsleyen bir tasarım harikasıdır.   

Urartu Kanalları ve Roma’nın Ters Sifonu

Anadolu’nun doğusunda Urartular, "Hidrolik Uygarlık" unvanını sarp kayaları delerek almışlardır. Kral Menua tarafından M.Ö. 800'lü yıllarda yaptırılan 56-60 kilometre uzunluğundaki Şamram (Minua) Kanalı, üstün bir mühendislik başarısıdır. Gürpınar Ovası'ndan başkent Tuşpa'ya (Van) tatlı su taşıyan bu kanal, yaklaşık 5000 hektarlık araziyi sulayarak bölgeye hayat vermiştir. Urartular, suyun buharlaşmasını önlemek için "kehriz" denilen yer altı su tünellerini kullanmış ve suyun kilometrelerce boyunca kesintisiz akmasını sağlayacak hassas eğim hesaplamaları yapmışlardır. Kanalın 15 farklı noktasında bulunan yazıtlar, bu eserin korunması için ilahi bir koruma talep ederken, tahrip edenlere karşı ağır beddualar içerir.   

Roma döneminde ise su mühendisliği anıtsal ve fizik kurallarına meydan okuyan bir seviyeye ulaşmıştır. Patara’daki "Delikkemer", suyun bir vadiyi kendi basıncıyla aşıp tekrar yükselmesini sağlayan "ters sifon" sisteminin dünyadaki en nadide örneklerinden biridir. 190 metre uzunluğunda ve 9,5 metre yüksekliğindeki bu yapı, suyun 170 metre kottan 140 metre kota indirilip, vadi tabanındaki basınçla tekrar karşı tepeye tırmandırılması prensibine dayanır. Her biri yaklaşık 900 kilogram ağırlığında olan delikli taş bloklar, birbirine metal kenetlerle bağlanmış ve hidrolik çimento ile mühürlenerek sızdırmaz hale getirilmiştir. Bu sistem, günde yaklaşık su taşıma kapasitesine sahipti.   

Hukuk, Adalet ve Su Saati

Su, antik Anadolu’da bir adalet terazisidir. Hitit Kanunları'nın 162. maddesi, sulama kanallarına zarar verenleri veya suyun akışını izinsiz değiştirenleri ağır gümüş cezalarına çarptırarak tarımsal üretimi güvence altına almıştır. Su aynı zamanda ilahi bir yargıçtı; "Su Oridali" (Su Testi) yönteminde suçlanan kişi kutsal bir nehre atılır, eğer sağ çıkarsa tanrıların onu akladığına inanılırdı.   

Tarlalarda ise suyun adil paylaşımı "Delikli Tas" denilen antik su saatleriyle yapılırdı. Suyun içine bırakılan bu tasın dolup batma süresi, bir çiftçinin tarlasını ne kadar süre sulayabileceğini belirleyen evrensel ve tartışmasız bir ölçü birimiydi. Bu yöntem, toplumsal barışın suyun adil dağıtımıyla başladığının en somut göstergesidir.

Pınar senin ne belalı başın var, Baş ucunda elvan elvan taşın var, Yarenin var, yoldaşın var, eşin var, Yandım kızlar bir su verin pınardan...