Deprem Anında Ne Yapılmalı? Hayati Davranışlar, Çök–Kapan–Tutun ve Kritik Hatalar

Deprem anı, insan yaşamı açısından en kritik zaman dilimlerinden biridir. Depremler çoğu zaman önceden haber vermeden gerçekleşir ve saniyeler içinde ciddi can kayıplarına yol açabilecek koşullar oluşturur. Bu nedenle deprem sırasında sergilenen davranışlar, depremin büyüklüğünden bağımsız olarak hayatta kalma olasılığını doğrudan etkiler.

Bu dosyada deprem anında yapılması ve yapılmaması gerekenler, bilimsel veriler ve afet yönetimi uygulamaları çerçevesinde ele alınmaktadır. Amaç, deprem anında doğru reflekslerin neden hayati olduğu konusunda net bir çerçeve sunmaktır.

Deprem anında ne yapılmalı?

Deprem başladığı anda ilk ve en önemli unsur, sarsıntının fark edilmesiyle birlikte panik davranışlardan kaçınılmasıdır. Deprem sırasında yaşanan can kayıplarının büyük bölümü, doğrudan depremin kendisinden değil; yanlış reflekslerden kaynaklanmaktadır.

Deprem anında yapılması gereken temel davranış, bulunduğun konuma göre değişmekle birlikte ortak bir prensibe dayanır:
Güvenli bir alan yaratmak ve sarsıntı süresince bu alanı terk etmemek.

Kapalı alanlarda deprem anında koşmak, merdivenlere yönelmek veya binayı terk etmeye çalışmak ciddi riskler barındırır. Çünkü deprem sırasında bina içindeki en tehlikeli anlar, hareket hâlindeyken yaşanır. Düşen cisimler, devrilen eşyalar ve kırılan camlar ciddi yaralanmalara neden olabilir.

Bu nedenle deprem anında doğru davranış, bulunduğun yerde güvenli bir pozisyon almak ve sarsıntı geçene kadar bu pozisyonu korumaktır.

Çök–kapan–tutun nedir?

Çök–kapan–tutun, deprem anında kapalı alanlarda uygulanması gereken temel hayatta kalma davranışıdır. Bu yöntem, uluslararası afet yönetimi kurumları tarafından kabul edilen ve bilimsel olarak etkisi kanıtlanmış bir uygulamadır.

Bu yöntemin üç temel aşaması vardır:

Çök:
Deprem başladığında dizlerin üzerine çökülür. Bu hareket, denge kaybını önler ve düşme riskini azaltır.

Kapan:
Baş ve boyun korunacak şekilde kapanılır. Mümkünse sağlam bir masa, sıra veya koltuk altına girilir. Bu, düşebilecek cisimlere karşı koruma sağlar.

Tutun:
Sarsıntı sırasında masa veya benzeri sağlam bir eşyaya tutunulur. Deprem sırasında eşyalar yer değiştirebilir; tutunmak, koruyucu alanın korunmasını sağlar.

Çök–kapan–tutun yöntemi, binanın çökmesini değil; bina içindeki ikincil tehlikelere karşı korunmayı amaçlar. Çünkü depremlerde yaralanmaların büyük bölümü, düşen eşya ve yapı elemanlarından kaynaklanmaktadır.

Asansör neden kullanılmaz?

Deprem anında asansör kullanımı, hayati risk barındıran davranışların başında gelir. Asansörler, deprem sırasında ve sonrasında birçok farklı tehlike oluşturur.

Asansörlerin tehlikeli olmasının başlıca nedenleri şunlardır:

• Elektrik kesintisi nedeniyle asansörlerin durması

• Katlar arasında sıkışma riski

• Asansör boşluğunun yapısal hasar görmesi

• Kurtarma sürecinin uzun sürmesi

Deprem sırasında asansör kullanmaya çalışan kişiler, sarsıntı devam ederken veya hemen sonrasında asansör içinde mahsur kalabilir. Bu durum, panik, oksijen yetersizliği ve uzun süreli kurtarma operasyonlarıyla sonuçlanabilir.

Bu nedenle deprem anında asansör kullanımı kesinlikle önerilmez. Sarsıntı geçtikten sonra dahi, yetkililerden güvenli olduğuna dair açıklama yapılmadan asansörlere binilmemelidir.

Merdivenler güvenli mi?

Toplumda yaygın bir yanlış inanış, deprem anında merdivenlerin güvenli olduğudur. Oysa merdivenler, deprem sırasında en riskli alanlardan biridir.

Merdivenlerin tehlikeli olmasının temel nedenleri şunlardır:

• Merdiven boşluklarının yapısal olarak zayıf olması

• Panik hâlindeki insanların düşme riski

• Merdivenlerde yığılma ve ezilme tehlikesi

• Yapı hasarı nedeniyle merdivenlerin çökebilmesi

Deprem sırasında insanlar genellikle binayı terk etmeye çalışırken merdivenlere yönelir. Ancak sarsıntı devam ederken merdivenlere yönelmek, hem bireysel hem de toplu yaralanmalara yol açabilir.

Bu nedenle deprem anında merdivenlere yönelmek yerine, bulunulan yerde çök–kapan–tutun yöntemi uygulanmalıdır.

Depremde dışarı çıkmak doğru mu?

Deprem sırasında dışarı çıkmak, bulunduğun konuma göre yanlış ve tehlikeli bir davranış olabilir. Özellikle kapalı alanlarda bulunan kişiler için deprem anında dışarı çıkmaya çalışmak ciddi riskler taşır.

Dışarı çıkmanın tehlikeli olmasının başlıca nedenleri şunlardır:

• Balkonlardan ve pencerelerden düşen parçalar

• Cephe kaplamalarının kopması

• Cam kırıkları

• Elektrik hatları ve direkler

Deprem sırasında bina dışına yönelen kişiler, çoğu zaman düşen cisimler nedeniyle yaralanmaktadır. Bu nedenle deprem anında kapalı alandaysanız, dışarı çıkmaya çalışmak yerine bulunduğunuz yerde güvenli bir pozisyon almak daha doğrudur.

Açık alanda bulunan kişiler için ise farklı bir risk profili vardır. Açık alanda deprem sırasında binalardan, direklerden ve ağaçlardan uzak durmak temel ilkedir.

Deprem anında yapılan yaygın hatalar

Deprem sırasında yapılan bazı davranışlar, iyi niyetli olsa da ciddi riskler doğurur. En sık yapılan hatalar şunlardır:

• Koşarak binayı terk etmeye çalışmak

• Asansöre yönelmek

• Merdivenlerde beklemek

• Cam kenarlarında durmak

• Sabitlenmemiş eşyalara yakın durmak

Bu davranışlar, depremin doğrudan etkisinden çok, ikincil tehlikeler nedeniyle can kaybına yol açabilir.

Deprem anında doğru davranış neden öğretilmeli?

Deprem anında doğru davranışların öğretilmesi, yalnızca bireysel değil; toplumsal bir güvenlik meselesidir. Bilinçli davranış, panik hâlini azaltır ve toplu yaralanmaların önüne geçer.

Deprem eğitimlerinin önemi şu noktalarda ortaya çıkar:

• Reflekslerin otomatikleşmesi

• Panik davranışların azalması

• Toplu hareketlerin kontrol altına alınması

• Kurtarma çalışmalarının kolaylaşması

Bu nedenle deprem anında yapılması gerekenler, yalnızca afet sonrası değil; afet öncesi eğitimlerle yerleşmelidir.

Genel değerlendirme

Deprem anı, saniyelerle ölçülen ancak sonuçları yıllarca sürebilen bir süreçtir. Bu süreçte sergilenen davranışlar, hayatta kalma ile ağır yaralanma arasındaki farkı belirleyebilir. Çök–kapan–tutun yöntemi, asansör ve merdivenlerden uzak durma, dışarı çıkma refleksini kontrol altına alma; deprem anında hayati öneme sahip davranışlardır.

Deprem gerçeğiyle yaşayan bir ülkede, bu bilgilerin doğru ve yaygın biçimde paylaşılması, afet yönetiminin temel unsurlarından biridir.

Nizamettin Bilici
Doğayı Dinle Genel Yayın Yönetmeni