Avrupa, haziran ayının son haftasında etkili olan aşırı sıcak hava dalgasıyla mücadele ediyor. İngiltere, Fransa, İspanya, İtalya, İsviçre, Almanya ve Hollanda başta olmak üzere birçok ülkede sıcaklıklar mevsim normallerinin çok üzerine çıktı. Bazı bölgelerde sıcaklıklar 40 derecenin üzerine yükselirken, sağlık uyarıları, okul kapatmaları, açık alanda çalışma yasakları, ulaşım aksaklıkları ve enerji üretiminde kısıtlamalar gündeme geldi.

Son sıcak hava dalgası, Avrupa’da iklim krizinin sağlık, ekonomi ve altyapı üzerindeki etkilerini yeniden görünür hale getirdi. Reuters’ın aktardığı bilgilere göre Paris’te sıcaklık 40,9 dereceye ulaştı; İngiltere’de 36,7 derece, İsviçre’de ise 38 dereceyle haziran rekorları kırıldı. Aynı dönemde Fransa’da binlerce okul kapatıldı, İtalya’da bazı bölgelerde açık havada çalışma saatlerine sınırlama getirildi.

Avrupa’da sıcak hava dalgası nereleri etkiledi?

Aşırı sıcakların en yoğun hissedildiği ülkeler arasında Fransa, İspanya, İtalya, İngiltere, İsviçre, Almanya, Belçika ve Hollanda yer aldı. Associated Press’in derlediği verilere göre Batı Avrupa’da birçok bölgede sıcaklıklar 40 derecenin üzerine çıktı. Fransa’da Pissos kasabasında 43,8 derece ölçüldü; İngiltere ise 36,7 dereceyle haziran ayı için tarihî sıcaklık seviyesine ulaştı.

Hollanda’da aşırı sıcak nedeniyle “code red” uyarısı yapılırken, Almanya’da bazı bölgelerde gece sıcaklıkları da rekor seviyelere çıktı. Gece sıcaklıklarının yüksek kalması, özellikle yaşlılar, kronik hastalar, çocuklar ve açık alanda çalışanlar için riski artırıyor. Çünkü insan vücudu gece serinleyemediğinde, gündüz biriken sıcak stresi sağlık sorunlarına daha hızlı dönüşebiliyor.

Sıcaklar yüzünden kaç kişi öldü?

Aşırı sıcaklarda ölüm sayısını anlık olarak net belirlemek kolay değil. Çünkü sıcak kaynaklı ölümler çoğu zaman doğrudan “sıcak çarpması” olarak değil; kalp krizi, solunum yetmezliği, böbrek sorunu, tansiyon krizi veya mevcut kronik hastalıkların ağırlaşması şeklinde kayıtlara geçebiliyor. Bu nedenle gerçek bilanço genellikle “aşırı ölüm” hesaplamalarıyla haftalar veya aylar sonra ortaya çıkıyor.

Buna rağmen Avrupa’daki son sıcak hava dalgasına ilişkin ilk veriler ağır bir tabloya işaret ediyor. Fransa’da sıcaklardan kaçmak için göl, nehir ve denizlere yönelen insanlar arasında boğulma vakaları arttı; Reuters, Fransa’da sıcak hava dalgası sırasında 40 kişinin boğulduğunu bildirdi. Aynı haberde Fransa’daki mevcut koşulların, Avrupa’da yaklaşık 80 bin aşırı ölüme yol açan 2003 sıcak hava dalgasıyla karşılaştırıldığı aktarıldı.

Reuters’ın daha önce geçtiği haberde ise Fransa’da aynı sıcak hava dalgası sırasında en az 18 kişinin hayatını kaybettiği, ölenler arasında sıcak araçta kalan çocukların da bulunduğu bildirildi.

İspanya’da ise sıcak hava dalgasının etkisine ilişkin ilk ölüm tahminleri dikkat çekti. Washington Post’un aktardığına göre Madrid merkezli araştırmacılar, İspanya’da pazar gününden itibaren yaşanan sıcak hava dalgasının 212 aşırı ölüme yol açmış olabileceğini hesapladı. Bu sayı kesin ölüm kaydı değil, sıcaklığın beklenen ölüm sayısı üzerindeki etkisine dayalı erken tahmin niteliği taşıyor.

Avrupa geçmişte sıcaklar yüzünden ne kadar can kaybı yaşadı?

Avrupa, son 20 yılda aşırı sıcakların en ölümcül sonuçlarını yaşayan bölgelerden biri oldu. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre Avrupa’da 2003 yazındaki sıcak hava dalgası yaklaşık 70 bin kişinin ölümüne yol açtı. 2022 yazında ise Avrupa’da 61 bin 672 sıcak kaynaklı aşırı ölüm gerçekleştiği tahmin edildi.

Nature Medicine’da yayımlanan çalışmada, 30 Mayıs - 4 Eylül 2022 döneminde Avrupa’da 61 bin 672 sıcak ilişkili ölüm gerçekleştiği hesaplandı. Çalışma, sıcak hava dalgalarının yalnızca kısa süreli rahatsızlık değil, kıta ölçeğinde büyük bir halk sağlığı krizi olduğunu gösterdi.

Avrupa Çevre Ajansı’nın Climate-ADAPT platformunda yer alan bilgilere göre 2022’de Avrupa’da 60 bin ile 70 bin arasında sıcak ilişkili ölüm yaşandığı tahmin edildi; 2023’te ise bu sayının yaklaşık 48 bin olduğu belirtildi. Aynı kaynak, Avrupa’da 1980-2023 döneminde hava ve iklim kaynaklı aşırı olaylara bağlı ölümlerin yüzde 95’inin sıcak hava dalgalarıyla bağlantılı olduğunu aktarıyor.

İklim krizi Avrupa’yı neden daha sert etkiliyor?

Avrupa, küresel ortalamadan daha hızlı ısınıyor. Lancet Countdown’ın Avrupa raporuna göre kıtadaki sıcaklık artışı küresel ortalamanın yaklaşık iki katı hızda ilerliyor. Bu durum sıcak kaynaklı ölümleri artırırken, bulaşıcı hastalıkların yayılım alanını genişletiyor, kuraklık riskini büyütüyor ve gıda güvenliğini zayıflatıyor.

Son sıcak hava dalgasında etkili olan hava sistemi, uzmanlar tarafından “ısı kubbesi” ve “omega blok” benzeri atmosferik düzenlerle açıklandı. Bu tür sistemlerde sıcak hava geniş bir alanda sıkışıyor, serinletici hava akımları bölgeye ulaşamıyor ve sıcaklıklar günlerce yüksek kalabiliyor. Böyle dönemlerde gece sıcaklıklarının düşmemesi, ölüm riskini daha da artırıyor.

The Guardian’ın aktardığı bilimsel değerlendirmeye göre Batı Avrupa’daki son aşırı sıcak dalgası, fosil yakıt kaynaklı iklim değişikliği olmadan bugünkü şiddetiyle yaşanması çok düşük ihtimal olan bir olay olarak değerlendirildi. Aynı değerlendirmede, Avrupa’daki büyük kentlerin önemli bir bölümünde sıcaklık ve nem birleşiminin insan sağlığı için tehlikeli eşiklere ulaştığı belirtildi.

En büyük risk altında kimler var?

Aşırı sıcaklar herkesi etkiliyor ancak risk bazı gruplarda çok daha yüksek. Yaşlılar, bebekler, çocuklar, hamileler, kalp-damar hastaları, solunum hastaları, böbrek hastaları, diyabet hastaları, düzenli ilaç kullananlar, yalnız yaşayanlar, evsizler ve açık alanda çalışanlar en kırılgan gruplar arasında yer alıyor.

Sıcak hava dalgalarında vücut ısı dengesini korumakta zorlanıyor. Terleme ile sıvı ve mineral kaybı artıyor. Kalp daha fazla çalışıyor, kan basıncı değişebiliyor, böbrek yükü artıyor. Özellikle yaşlılarda susuzluk hissi zayıfladığı için sıvı kaybı fark edilmeden ilerleyebiliyor.

Açık alanda çalışan işçiler için de risk yüksek. Reuters, İtalya’da yaklaşık 1,5 milyon işçinin sıcak hava nedeniyle sağlık riski altında olduğunun bildirildiğini, bazı bölgelerde günün en sıcak saatlerinde açık havada çalışmaya sınırlama getirildiğini aktardı.

Okullar, enerji ve ulaşım da etkilendi

Sıcak hava dalgası yalnızca sağlık sistemini değil, gündelik hayatı ve altyapıyı da etkiliyor. Fransa’da 13 binden fazla okulda kapanma veya program değişikliği yapıldı. İngiltere ve İtalya’da da bazı okullarda sıcak nedeniyle düzenlemeye gidildi.

Enerji tarafında da kritik gelişmeler yaşandı. Sıcaklıkların yükselmesiyle klima ve soğutma talebi artarken, Fransa’da bazı nükleer santrallerde nehir suyu sıcaklıkları nedeniyle üretim kısıtlamaları gündeme geldi. Bu tablo, sıcak hava dalgalarının enerji arzı ve elektrik talebi üzerinde aynı anda baskı oluşturduğunu gösteriyor.

Ulaşımda ise rayların genleşmesi, asfaltın yumuşaması, araç arızalarının artması ve havaalanı operasyonlarının zorlaşması gibi riskler öne çıkıyor. Özellikle Avrupa’nın kuzey ve batı bölgelerinde altyapı, uzun süreli 40 derece üzeri sıcaklıklara göre tasarlanmadığı için aşırı sıcaklar daha hızlı aksamalara yol açabiliyor.

Tarım ve gıda güvenliği için yeni tehdit

Aşırı sıcaklar tarım alanlarında verim kaybı, sulama ihtiyacının artması, toprak neminin azalması ve hayvancılıkta stres riski anlamına geliyor. Fransa, İspanya ve İtalya gibi tarımsal üretimi güçlü ülkelerde sıcak hava dalgaları; üzüm bağları, zeytinlikler, tahıllar, sebze üretimi ve hayvancılık üzerinde baskı oluşturuyor.

Sıcaklıkların uzun süre yüksek kalması, bitkilerde çiçeklenme ve meyve tutumunu bozabiliyor. Kuraklıkla birleştiğinde su kaynakları üzerindeki baskı artıyor. Bu durum yalnızca çiftçileri değil, gıda fiyatlarını ve tedarik zincirini de etkileyebiliyor.

Gelecekte Avrupa’yı ne bekliyor?

Bilimsel projeksiyonlar, Avrupa’da sıcak kaynaklı ölüm riskinin ilerleyen yıllarda daha da artabileceğini gösteriyor. Lancet Public Health’te yayımlanan ve Avrupa bölgelerini inceleyen çalışma, iklim değişikliği ve yaşlanan nüfus nedeniyle sıcaklığa bağlı ölüm riskinde bölgesel eşitsizliklerin büyüyeceğini ortaya koyuyor.

Nature Medicine’da yayımlanan 2025 tarihli çalışma ise yüzyıl sonuna doğru özellikle Güney Avrupa’da sıcaklığa bağlı net ölüm yükünün ciddi biçimde artabileceğini hesapladı. Çalışmada, yüksek ısınma senaryolarında Güney Avrupa’nın en kırılgan bölgelerden biri olacağı belirtildi.

Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi’nin değerlendirmesine göre bugün soğuk kaynaklı ölümler hâlâ sıcak kaynaklı ölümlerden fazla olsa da küresel ısınma ilerledikçe sıcak kaynaklı ölümlerin hızla artması bekleniyor. 4 derecelik ısınma senaryosunda sıcak ölümlerindeki artışın, soğuk ölümlerindeki azalmayı önemli ölçüde dengeleyeceği ve ölüm yükünü ağırlaştıracağı bildirildi.

Gelecekte beklenen olumsuz sonuçlar

Avrupa’da aşırı sıcakların gelecekte daha sık, daha uzun ve daha erken dönemlerde görülmesi bekleniyor. Bu durum özellikle şu alanlarda ciddi sonuçlar doğurabilir:

Sağlık sistemlerinde baskı artacak.
Sıcak çarpması, kalp krizi, solunum sıkıntısı, böbrek yetmezliği, tansiyon sorunları ve acil servis başvuruları artabilir. Yaşlı nüfusun yoğun olduğu ülkelerde bakım sistemleri daha fazla zorlanabilir.

Kentlerde yaşam kalitesi düşecek.
Beton, asfalt ve yoğun yapılaşma nedeniyle şehirlerde “ısı adası” etkisi büyüyecek. Park, ağaç, gölge alan ve serin kamusal mekân eksikliği olan kentlerde ölüm riski daha yüksek olacak.

Enerji talebi yükselecek.
Klima kullanımı arttıkça elektrik tüketimi büyüyecek. Bu durum elektrik şebekelerinde zorlanma, fiyat baskısı ve üretim kısıtlarıyla birleşebilir.

Tarımda verim kaybı yaşanacak.
Kuraklık, su stresi ve sıcaklık kaynaklı bitki hasarı gıda üretimini zorlayabilir. Özellikle Akdeniz kuşağı daha kırılgan hale gelebilir.

Orman yangını riski büyüyecek.
Uzun süren sıcak ve kuru dönemler, yangın sezonunu uzatacak. Güney Avrupa ülkelerinde yangınların daha hızlı büyümesi ve yerleşim alanlarını tehdit etmesi bekleniyor.

Su kaynakları üzerindeki baskı artacak.
Barajlar, yeraltı suları ve nehir debileri sıcak dönemlerde daha fazla zorlanacak. İçme suyu, tarımsal sulama ve sanayi kullanımı arasında rekabet artabilir.

Çalışma hayatı değişecek.
İnşaat, tarım, lojistik, belediye hizmetleri ve açık hava işlerinde çalışma saatleri yeniden düzenlenebilir. Günün en sıcak saatlerinde çalışma yasakları veya zorunlu mola uygulamaları yaygınlaşabilir.

Avrupa ne yapmak zorunda?

Uzmanlara göre Avrupa’nın sıcak hava dalgalarına karşı yalnızca acil uyarı sistemleriyle değil, uzun vadeli uyum politikalarıyla hazırlanması gerekiyor. Kentlerde ağaçlandırma, serin koridorlar, gölgelendirme, yansıtıcı yüzeyler, yeşil çatılar, suya erişim noktaları ve yaşlılar için erken uyarı sistemleri hayati öneme sahip.

Sağlık sistemlerinin de sıcak hava dalgası planlarını güncellemesi gerekiyor. Aile hekimleri, belediyeler, sosyal hizmet birimleri ve acil servisler arasında erken müdahale sistemi kurulması; yalnız yaşayan yaşlıların ve kronik hastaların sıcak dönemlerde takip edilmesi gerekiyor.

Binaların da yeni iklim koşullarına göre dönüştürülmesi gerekiyor. Avrupa’da birçok ev, sıcak yazlardan çok soğuk kışlara göre tasarlandı. Bu nedenle yalıtım, doğal havalandırma, gölgelendirme, pasif soğutma ve enerji verimli klima sistemleri gelecekte daha kritik hale gelecek.

Avrupa için sıcak artık mevsimlik sorun değil

Son sıcak hava dalgası, Avrupa’da aşırı sıcakların artık yalnızca yaz aylarında birkaç gün süren meteorolojik olaylar olmadığını gösteriyor. Sıcaklıklar daha erken başlıyor, daha geniş alanlara yayılıyor ve sağlık, enerji, tarım, ulaşım ve eğitim sistemlerini aynı anda etkiliyor.

Bugünkü tablo, gelecekte daha ağır sonuçların habercisi olarak görülüyor. Avrupa’da sıcak kaynaklı ölümlerin geçmişte on binlerle ifade edilmesi, 2022’de 61 bini aşan ölüm tahminleri ve 2023’te yaklaşık 48 bin sıcak ilişkili ölüm hesaplaması, kıtanın yeni iklim gerçekliğiyle karşı karşıya olduğunu ortaya koyuyor.

Aşırı sıcaklara karşı en etkili yol, erken uyarı sistemlerini güçlendirmek, kentleri serinletmek, kırılgan grupları korumak, çalışma hayatını yeni koşullara uyarlamak ve iklim krizini derinleştiren emisyonları azaltmak olarak öne çıkıyor.