Türkiye’den ihraç edilen meyve ve sebzelerin zaman zaman geri dönmesi, kamuoyunda iki temel tartışmayı beraberinde getiriyor.

Birincisi, bu ürünlerin neden geri çevrildiği; ikincisi ise geri dönen ürünlerin iç piyasaya sürülüp sürülmediği.

Resmî açıklamalar ile sahadaki algı arasındaki fark ise asıl sorunun, denetim mekanizmasının güvenilirliği ve şeffaflığı olduğunu ortaya koyuyor.

İhraç Ürünleri Neden Geri Dönüyor?

İhracattan geri dönüşlerin en bilinen nedenleri, pestisit kalıntıları ve aflatoksin gibi sağlık riskleridir.

Özellikle incir, mandalina, domates ve fıstık gibi ürünlerde bu tür gerekçelerle iade vakaları gündeme geliyor.

Ancak geri dönüşlerin tamamı sağlık riski kaynaklı değil. Ticari anlaşmazlıklar, kalite standartları, belge eksiklikleri ve lojistik sorunlar da önemli bir paya sahip.

Bu ayrım kritik çünkü kamuoyunda oluşan “Her geri dönen ürün sağlıksızdır.” algısı teknik olarak doğru değil, fakat tamamen haksız da sayılamaz.

Geri Dönen Ürünler İç Piyasaya Sürülüyor mu?

Resmî mevzuata göre ihracattan geri dönen ürünler, yeniden ülkeye girişte sıkı kontrole tabi tutuluyor.

Uygunsuz bulunanlar imha edilirken, uygun olanlar ise yeniden değerlendirilebiliyor veya farklı pazarlara yönlendirilebiliyor.

Tarım ve Orman Bakanlığı da insan sağlığını tehdit eden hiçbir ürünün iç piyasaya sunulmadığını özellikle vurguluyor.

Buna rağmen toplumda güvensizlik oluşmasının temel nedeni, denetim süreçlerinin yeterince şeffaf olmaması ve uygulamada standartların her aşamada aynı titizlikle uygulanıp uygulanmadığına dair şüphelerdir.

Denetim Zincirindeki Asıl Sorun

Asıl sorun, denetim zincirinin teoride güçlü, pratikte ise parçalı ve reaktif biçimde işlemesidir.

Türkiye’de denetimler, hasat öncesinden başlayarak hal girişlerine, paketleme tesislerine ve market raflarına kadar uzanıyor.

Ancak uzmanlar, sorunun büyük ölçüde üretim aşamasında başladığını ve denetimlerin çoğu zaman “son aşamada yakalama” mantığıyla işlediğini belirtiyor.

Bu da sistemin önleyici değil, düzeltici bir karakter taşıdığını gösteriyor.

İç Piyasa ile İhracat Standartları Arasındaki Fark

Diğer bir kritik zafiyet ise iç piyasa ile ihracat standartları arasındaki algı farkıdır.

İhracata giden ürünler daha sıkı kontrollerden geçtiği için üreticiler bu ürünlerde daha dikkatli davranırken, iç piyasa için aynı hassasiyetin her zaman gösterilmediği yönünde yaygın bir kanaat bulunuyor.

Bu durum, “İhracat kaliteli, iç piyasa ikinci sınıf.” eleştirilerini besliyor ve denetimlerin eşit uygulanmadığı düşüncesini güçlendiriyor.

Denetimler Tarladan Başlamalı

Bu tablo karşısında alınması gereken tedbirler, yalnızca denetimi artırmakla sınırlı kalmamalı; yapısal dönüşümü hedeflemelidir.

Öncelikle denetimlerin tarladan başlaması zorunlu hâle getirilmeli; çiftçilere yönelik eğitimler, doğru ilaç kullanımı ve dijital izlenebilirlik sistemleri yaygınlaştırılmalıdır.

Her ürünün üretimden rafa kadar izlenebildiği bir tarımsal izleme sistemi kurulmadan kalıcı bir çözüm mümkün görünmüyor.

Pestisit Analizleri Kamuoyuyla Paylaşılmalı

İkinci olarak pestisit analiz sonuçlarının kamuoyuyla açık ve düzenli biçimde paylaşılması gerekir.

Şeffaflık, güven krizini doğrudan azaltacak en güçlü araçtır.

Gümrükte imha edilen ürünlerin kayıt altına alınması ve bu verilerin erişilebilir hâle getirilmesi de benzer şekilde önemlidir.

İç Piyasa Denetimleri İhracat Standartlarına Eşitlenmeli

Üçüncü olarak iç piyasa denetimleri, ihracat standartlarıyla eşitlenmelidir.

Aynı ürünün Avrupa’ya giderken başka, Türkiye’de satılırken başka standartlara tabi olması sürdürülebilir değildir.

Bu durum hem halk sağlığını hem de uzun vadede Türkiye’nin ihracat itibarını zedeler.

Yaptırımlar Caydırıcı Hâle Getirilmeli

Son olarak yaptırımların caydırıcılığı artırılmalıdır.

Uygunsuz üretim yapanlara yalnızca idari para cezaları değil; üretimden men, teşvik kesintisi ve lisans iptali gibi daha sert yaptırımlar da uygulanmalıdır.

Aksi hâlde maliyet baskısı altındaki üretici, kısa vadeli kazanç uğruna riskli yöntemlere yönelmeye devam edecektir.

Mesele Yalnızca Geri Dönen Ürünler Değil

Özetle mesele, yalnızca “geri dönen ürünler” meselesi değildir.

Bu konu; üretim kültürü, denetim mimarisi ve kamu yönetimi anlayışıyla ilgili daha geniş bir yapısal soruna işaret etmektedir.

Türkiye’nin gıda güvenliği konusunda güven tazelemesi, ancak üretimden tüketime kadar uzanan bütüncül ve şeffaf bir sistem kurmasıyla mümkün olacaktır.