Bir toplumun çocuklarına ciddiyetle sorması gereken sorular, aslında toplumun kendi geleceğini nasıl tasavvur ettiğini de ele verir. Bugün bir çocuğun omzuna dokunup "nasılsın" demeden önce "kaç net yaptın" diye soruyoruz. Başarıyı rakamlarla, insanı ise sonuç listeleriyle tanımlayan bir çağın içindeyiz. Oysa hayat, çoktan seçmeli soruların dar koridorlarına sığmayacak kadar geniş; insan ise bir optik forma birkaç çarpı işareti ile işaretlenemeyecek kadar derin ve çok katmanlıdır. Şuna yürekten inanmaktayım ki her yaştan gencin hayatları boyunca sıklıkla sorması şart olan tek soru şudur: Sınav kazanan mı gerçekten kazanmıştır, yoksa hayatı anlamlandırabilen mi? 

Son yıllarda eğitim üzerine yapılan tartışmaların büyük bölümü sınav sistemleri etrafında dönüyor. Oysa asıl mesele sınavların biçiminden çok, başarıya yüklediğimiz anlamdadır. Çocuklarımızı hayata mı hazırlıyoruz, yoksa yalnızca bir sonraki sınava mı? Bu sorunun cevabı, yalnızca eğitim politikalarını değil; aile ilişkilerini, öğretmen tutumlarını ve toplumun gelecek tasavvurunu da belirliyor. Çünkü eğitim, bir milletin kendisi hakkında verdiği en önemli karardır. 

Hayatın hiçbir döneminde bilgiye bugünkü kadar kolay ulaşılmadı. Birkaç saniye içinde dünyanın en büyük kütüphanelerine erişebiliyor, sayısız ders izleyebiliyor, milyonlarca veriye ulaşabiliyoruz. Fakat bütün bu bilgi bolluğunun (ya da bilgi kirliliğinin) içinde insanın kendisini tanıma yolculuğu aynı hızla ilerlemiyor. Bilginin arttığı yerde hikmet de artmıyorsa, eğitim eksik kalmış demektir. Çünkü bilgi, yönünü kaybetmiş bir insanın elinde çoğu zaman onun yalnızca daha hızlı koşmasını sağlar; ama ona nereye gittiğini söylemez. 

Eğitimin amacı hiçbir zaman yalnızca meslek sahibi insanlar yetiştirmek olmadı. Olmamalı da!  Gerçek eğitim, insanın kendisini tanıma yolculuğuna eşlik eden en büyük rehberdir. Bilgi, karaktere dönüşmediği sürece zihinde taşınanlar ağır bir yükten ibarettir. Diploma, ahlâkla buluşmadığı müddetçe ince bir kartondan öteye geçemez. Unutmayalım ki hayatın en zor sınavlarında cevap anahtarı bulunmaz; orada yalnızca vicdan konuşur. 

Bugün çocuklarımız matematik problemlerini çatır çatır çözüyor (ya da biz öyle sanıyoruz; LGS ve AYT soru çözme ortalamaları böyle demiyor oysa) fakat kırılan bir arkadaş gönlünü nasıl onaracağını öğrenemiyor. Kimya formüllerini ezberliyor (işte, milletçe en az dört nesil bunu iyi biliyoruz) fakat öfkesini yönetmeyi bilmiyor. Tarih sorularını doğru cevaplıyor (e, ezber becerimiz tarih sorularını da mı çözmesin(!) ) ama dedesinin anlattığı hayat tecrübelerini dinlemeye vakit ayıramıyor. Coğrafya bilgisi artıyor (“harita ezberi” denmeli buna!) fakat yaşadığı mahallenin yalnız insanlarını fark etmiyor. Bilgili insanlar çoğalırken bilge insanların azalması, işte biraz da bundan kaynaklanıyor. -Bu, “Bilge” kavramına başka başka yazılarda uzun uzun değineceğiz.-  

Bir öğrenciyi yalnızca aldığı puanla değerlendirmek koca bir ormanı tek bir ağaca bakarak tarif etmeye benzer. Çocuğun merakı, hayal gücü, empati kurma becerisi, estetik duyarlılığı, sorumluluk bilinci ve paylaşma ahlâkı hiçbir optik forma sığmaz. Oysa hayat tam da bu görünmeyen özellikler üzerinden insanı değerlendirir. Çünkü insanı insan yapan, bildikleri kadar “yaşadıkları” ve çevresine “yaşattıkları”dır. 

Öğretmenlik mesleğinin bana kazandırdığı en büyük hakikatlerden biri şudur: Aynı sınıfta oturan iki öğrenciden biri sınavlarda yüksek puan alır, diğeri ortalama sonuçlar elde eder. Aradan yıllar geçer; sınıfın en sessiz öğrencilerinden biri mahallesinde güvenilen bir hekim olur, diğeri adalet duygusuyla tanınan bir hâkim, bir başkası gönüllü çalışmalarla yüzlerce çocuğun hayatına dokunan bir eğitimci... Fakat ezberi ile “100” çekerek ilerleyenlerin büyük kısmının yıllar içinde “varlığından” bir izi bulamayız. O gün anlarız ki okul karnesi, hayat karnesinin yalnızca küçük bir sayfasıdır. 

Meslek insanı yüceltmez; insan mesleğini yüceltir. Aynı diplomaya sahip iki doktor düşünelim: Biri yalnızca hastalığı tedavi eder, diğeri ise hastasına umut olur. Aynı fakülteden mezun iki öğretmenden biri satır satır (“büyük ezberi sayesinde(!) ) müfredatı anlatır, diğeri öğrencisinin hayatına dokunur. Aradaki fark bilgi değil, insanlık birikimidir. Eğitimin gerçek hedefi de tam burada ortaya çıkar. Yıllarca ailesinin ısrarı ile sayısal bölümde okuyarak “doktor olacağım” ısrarını dil ucu ile söylerken gözlerinde içten içe bir ıstırap (“hayatı kaçırıyorum” ıstırabı taşıyor olmalı, o gözler…) yüklenmiş öğrencilerime şunu söyledim: “Yılların eğitimcisiyim. Evet, diploma ve başarı önemli ama bunlar ‘her şey’ değil. Yarın öbür gün bir doktor olduğunuzda ben muayenehanenize gelirsem duvarlardaki diplomalarınıza bakmayacağım. Onun yerine sizlerin gözlerinize ve kalplerinize bakacağım bir hasta olarak. Çünkü biliyorum ki şifa kâğıtlarda değil, gözlerde ve kalplerdedir…” 

Modern çağ bize sürekli yarışmayı öğretiyor. Hatta öyle bir yarış ki bu “eğer yarışı kazanmak için sevdiklerinizin sırtına, kalbine bile basabilirsiniz” diye bir de, hiç de insanî olmayan acı / acıklı kuralı dayatıyor, insanoğluna. Daha hızlı olmayı, daha fazla üretmeyi, daha çok görünmeyi... Fakat hiçbir yarış bize durup düşünmeyi, taze bir nefes alıp da içtenlikle hissetmeyi öğretmiyor. Oysa insan bazen hızlanarak değil, yavaşlayarak olgunlaşır. En güçlü ağaçlar göğe en hızlı uzayanlar değil, köklerini toprağın derinliklerine sabırla salanlardır. Oysa biz eğitimin kök inşa etmek olduğunu; yalnızca dalları büyütmek olmadığını öğrenmiştik. (Yoksa “ezberlemiştik” mi demeliydim!)  

Anne babaların kaygısı elbette anlaşılabilir. Her ebeveyn çocuğunun iyi şartlarda yaşamasını ister. Ancak bazen iyi bir gelecek ile yüksek maaşlı bir gelecek birbirine karıştırılıyor. Ya da “her şeye rağmen insanımsı hoyrat adımlar mı” , “insanlıkta müşfik ve onurlu yürüyüş mü” yol ayrımı unutuluyor… Oysa huzur ve “hazine”, yalnızca ekonomik başarıyla açıklanabilecek bir duygu değildir. Güvenilir olmak, dürüst yaşamak, insanlara faydalı olmak da geleceğin en kıymetli sermayeleridir. 

Bugün çocuklarımızın programları neredeyse yetişkinlerden daha yoğun. Okul, kurs, etüt, deneme sınavı, özel ders... Fakat bütün bu koşuşturmanın arasında gökyüzünü seyretmeye, bir kitabın satırlarında kaybolmaya, büyükleriyle uzun sohbetler etmeye ya da bir ağacın gölgesinde hayal kurmaya, kişisel gelişim şöyle dursun öz bakım becerilerini, hayata dair hayat bilgilerini öğrenmeye vakit kalmıyor. Oysa hayal kuramayan, “hayatı adım adım yaşayamayan” çocuklar, yalnızca soruları çözmeyi öğrenir (çözmek de değil o; soruların üstünden basıp geçmeyi…); hayatı kurmayı, kendine ve diğer insanlara hayat inşa etmeyi değil. 

Belki de çocuklarımıza yanlış sorular soruyoruz: "Kaç puan aldın" yerine "bugün kimi sevindirdin" desek... "Hangi okulu kazandın" yerine "bugün hangi konuda düşündün" diye merak etsek... "Kaç soru çözdün?" yerine "bugün hayata dair, insana dair, kendine dair hangi problemi çözdün" diye sorsak... İşte o zaman başarı (ve hatta mutluluk) anlayışımız sessizce değişmeye başlayacaktır. 

Hayatın en büyük sınavları okul sıralarında karşımıza çıkmaz. Bir haksızlığa sessiz kalmamak, öfke anında adaleti koruyabilmek, başarı karşısında kibirlenmemek, kaybettiğinde yeniden ayağa kalkabilmek, farklı düşünen insanlarla aynı masada konuşabilmek... Bunlar hayatın görünmeyen ama çok gerçek, ama çok ciddi sorularıdır. Böylesi sınavların ne gözetmeni vardır ne de sonuç ekranı ( Ya da biz asıl “Gözetmen”i ve asıl “Ekran”ı ezberlememiz gereken -elimize tutuşturulan eksik ezber tomarı olan- basılı satırlarda bulamayınca “Yok” mu belledik! Yazık!). Fakat şu tek mutlaktır: İnsanın gerçek notu tam da buralarda verilir; buralardaki “görünmez sınavın sonuçları”na göre yazılır. 

Yapay zekânın hayatımıza hızla girdiği bu çağda bilgi üretmek giderek kolaylaşıyor. Bir metni saniyeler içinde yazdırabiliyor, karmaşık hesaplamaları birkaç tıklamayla yaptırabiliyoruz. Ancak hiçbir teknoloji merhameti, vicdanı, sadakati ve ahlâkı insan adına üretemez. Üretemeyecek de!  Geleceğin rekabet üstünlüğü yalnızca bilgiye sahip olmakta değil; bilgiyi insanlığın hizmetine sunabilmektedir. Yine şu gerçeği unutmamak gerekir: Yapay olan hiçbir şey “Asıl olan” ve “Asl’na dönecek olan” “İnsan”ın önüne geçemeyecektir…  

Bu yüzden okullarımızda insan yetiştirmede yalnızca akademik başarı değil, insanın karakter eğitimi de sistemli biçimde ele alınmalıdır. Kitap okuma kadar kitap üzerine konuşma, proje hazırlama kadar topluma hizmet etme, sınav başarısı kadar sosyal sorumluluk faaliyetleri de öğrencinin gelişiminin doğal bir parçası olmalıdır. Çünkü karakter de emek ister; tıpkı matematik öğrenmek gibi. Hatta “karakter”, matematik öğrenmekten daha uzun sürelidir; karakter sahibi olmanın meyvesi de sadece bir sınav için 20 adet matematik sorusunun cevabına ulaşmaktan daha büyük getiriye ve etkiye / etkililiğe sahip, tükenmez bir hazinedir…  

Öğretmenlerin rolü de tam da buralarda yeniden anlam kazanıyor. Öğretmen yalnızca bilgi aktaran kişi değildir; davranışıyla örnek olan, öğrencisine umut veren, düşünmeyi öğreten ve “insan yetiştirdiği bilincini hiç elden bırakmadan” öğrencisini hayata hazırlayan kişidir. Bir öğrencinin yıllar sonra hatırladığı şey çoğu zaman çözdüğü test değil, öğretmeninin ona söylediği cesaret verici bir cümledir. Eğitim bazen tek bir cümleyle bir ömrün yönünü değiştirebilir, bereketini artırabilir. 

Aileler de başarı kavramını yeniden gözden geçirmelidir. Çocuklarını yalnızca sonuçlarla (hayatın çok kısa kesitleri olan sınavların sonuçlarıyla) ödüllendiren ebeveynler, farkında olmadan onları başarısızlıktan korkan (hayatta, kendi akıl ve gönül rızaları ile “aradığı” şey için tek başına ve özgür iradesi ile mücadele etmekten korkan) bireylere dönüştürebilir. Oysa çocuk, denemeye cesaret ettiği için de takdir edilmelidir. Emek, sonuçtan önce görülmelidir. Çünkü başarı çoğu zaman görünmeyen sabrın meyvesidir. 

Toplum olarak da alkışladığımız insan tipini yeniden düşünmeliyiz. Sadece çok kazananları, tilkiliği bir hakmış gibi görenleri, metro durağında önündekinin sırtına basarak önündekini alt ettiğini(!) sanıp trene pat diye atlamayı, hak etmediği tren koltuğunda -zafer kazanmış gibi - sırıtmayı akıllılık ve özgüven sananları vb. değil, çok paylaşanları (elindekini, bilgisini, sevgisini, saygısını, imkânlarını, trafikte yolunu vd. paylaşanları)  da görünür kılmalıyız. Sadece şöhreti, ismi, alkışı değil, emeği de takdir etmeliyiz. Gençler, hangi insanları örnek alacaklarını toplumun alkışlarından öğrenirler. 

Medeniyetler yalnızca büyük binalarla kurulmaz; büyük insanlar yetiştirerek kurulur. Tarihe yön veren isimlerin ortak özelliği, yalnızca zeki olmaları değildir. Onlar aynı zamanda sorumluluk sahibi, merhametli, ahlâklı ve hakikate bağlı, adam gibi adam, mangal gibi yürek taşıyan “insanlar”dı. Bilgiyi güç için değil, insanlık için kullandılar. Asıl başarı budur. 

Belki de eğitim sistemimize yeni bir soru eklemeliyiz: "Bu çocuk nasıl bir insan oluyor?" Eğer bu soruya cevap veremiyorsak elimizdeki bütün başarı istatistikleri eksik kalacaktır. Çünkü eğitimin nihai ürünü test sonucu değil, şahsiyettir. “Şahsiyet”e, “şahsiyetli insanlardan oluşan şahsiyetli toplum”a ulaşamamışsak “eğitim nedir, ne içindir”?  

Gençlere yalnızca rekabet etmeyi değil, birlikte üretmeyi de öğretmeliyiz. Çünkü geleceğin dünyasında (geçmişin her erdemli devresi ve anında olduğu gibi) tek başına parlayan insanlar değil, birlikte aydınlık, fayda, güzellik, iyilik ve doğruluk üreten ekipler başarılı olacaktır. İş birliği, paylaşma ve ortak akıl insanlığın her döneminde en az akademik bilgi kadar değerli olmuştur, olacaktır.  

Her nesil kendinden sonrakilere bir miras bırakır. Kimi teknoloji bırakır, kimi yollar, köprüler, fabrikalar... Biz çocuklarımıza nasıl bir başarı, şahsiyet anlayışı ve mirası bırakacağız? Onları yalnızca sınavlara hazırlayan ama hayatın içindeki en ufak bir problemde ezilen, içine dönen, kırılan bir kırık dünya mı, yoksa onlara hayatları boyunca insan olmayı öğreten bir medeniyet mi? Bu tercih, sadece bugünün değil, yarının, yarınların tarihini yazacaktır. Ve “tarih” insanı -eğer şahsiyetsiz ve şuursuz kalmışsa- ya “yapay” olana ya da acımasız güçlü olana “köle” eder; biz bunu defalarca “tecrübe” ettik… Ama şahsiyetli ve şuurlu insanlarsa hakiki tarihi yazar; bunu da -şükür ki- “tarihimizde” “gördük” !   

Sonunda şunu çok iyi anlamaktayız: Sınavlar insan hayatının önemli duraklarıdır; küçümsenemez, ihmal de edilemez. Fakat onlar yolculuğun tamamı değildir. Bir durağı bütün yol sanmak, insanın ufkunu daraltır; insanlığını zayıflatır. Sınavlar gelecek için bir kapı açabilir, evet. Fakat o kapıdan nasıl bir insanın geçeceğine insanın karakteri, hayata dair samimi ve gerçek birikimi karar verir. 

Sanırım gerçek başarıyı yeniden tarif etmenin zamanı gelmiştir. Hakiki bir “insan” için gerçek başarı; bilgisini hikmete dönüştürebilmek, makamını hizmete çevirebilmek, gücünü adaletle kullanabilmek, başarısını tevazuyla taşıyabilmektir. İnsan, başkalarını geçerek değil; kendi nefsini aşarak olgunlaşır. 

Ve nihayet… Hayat, her sabah önümüze yeni sorular koyan uzun bir imtihandır. Bu imtihanda puan cetvelleri yoktur fakat iz bırakan insanlar vardır. Yolun sonunda hatırlanacak olan kaç net yaptığımız değil; kaç kalbe umut olduğumuz, kaç insanın yükünü hafiflettiğimiz ve ardımızda nasıl bir insanlık mirası bıraktığımızdır. Çünkü gerçek başarı, bir sınavı kazanmak, ne pahasına olursa olsun onlarca insanı ezip geçmek değil; ömrün sonuna kadar insan kalabilmeyi başarabilmektir. 

Rânâ İSLÂM DEĞİRMENCİ  

Eğitimci / Şair- Yazar Ankara